„Ég kemst að þeirri niðurstöðu að íslenska efnahagsundrið eigi sér alveg eðlilegar skýringar. Þær skýringar eru fólgnar í því að það sem við gerðum var, að við virkjuðum fjármagn sem áður lá dautt. Við gerðum það á tveimur sviðum. Í fyrsta lagi voru fiskistofnarnir verðlausir áður fyrr. Þeir voru óframseljanlegir, óveðhæfir, óseljanlegir. Síðan er kvótum úthlutað og þá verður til fjármagn þarna. Hitt atriðið var að ríkisfyrirtækin, þau lágu einmitt dauð. Þetta var fjármagn sem var óframseljanlegt, óveðhæft, óskráð, enginn átti, enginn bar ábyrgð á. Fyrirtækin voru seld og þá varð skyndilega til fjármagn. Af þessum tveimur ástæðum, bæði kvótakerfið og einkavæðingin, þá varð til fjármagn sem ekki var til áður.“
Þetta sagði Dr. Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands, í Íslandi í dag á Stöð 2 haustið 2007. Þar útskýrði hann það sem hann kallaði „íslenska efnahagsundrið“ í tilefni þess að á döfinni var fyrirlestur hans í Háskóla Íslands um sama málefni.
Þegar Svanhildur Hólm Valsdóttir, annar þáttastjórnenda og núverandi aðstoðarmaður Bjarna Benediktssonar fjármála- og efnahagsráðherra, sagði peningana hljóta að koma einhvers staðar frá sagði Hannes: „Nei, vegna þess að ef þú ert með land þar sem fjármagnið er ekki í höndunum á neinum, þar sem enginn getur notað það, þar sem það liggur bara dautt, þá vex það ekki. En hér á Íslandi var það fært í hendurnar á eigendum, gert skrásett og veðhæft, og þá fór það að vaxa, þá lifnaði það allt við.“
Hannes nefndi svo þriðja atriðið sem stuðlaði að „efnahagsundrinu“:
„Það þriðja sem olli því að við höfðum svo mikið af fjármagni, svo mikið af fé og gátum farið til útlanda, ekki með sverði eins og í gamla daga, víkingarnir, heldur með verði. Þriðja ástæðan er auðvitað þessir öflugu lífeyrissjóðir, við erum með einhverja öflugust lífeyrissjóði í heimi. Þannig að hér á Íslandi hefur síðustu 16 árin verið að myndast gífurlega mikið fjármagn og svo fóru bara [útrásar]víkingarnir með þetta fjármagn út.“
Inga Lind Karlsdóttir, annar þáttastjórnenda og núverandi framleiðandi, nefnir orkuútrásina og segir fólk telja hana mögulega geta orðið arðvænlegri en bankaútrásina. Hannes svarar því: „Já það yrði auðvitað alveg frábært ef yrði. Þegar ég fór að taka þátt í þessu upp úr 1991 þá óraði mig ekki fyrir því að þessi átök sem voru þá við að leggja niður sjóði sem voru bara að styrkja taprekstur fyrirtækja, og við að ná verðbólgunni niður, við að breyta hallanum í tekjuafgang og greiða upp skuldir ríkisins og sinna öðrum slíkum verkefnum. Mig óraði ekki fyrir því að síðan með því að einkavæða bankanna myndum við skyndilega fá nýja kynslóð ungra sprækra manna, sem hafa gerbreytt Íslandi. Hugsið ykkur að bankakerfið hefur milli sjö- og tífaldast á þessum 4-5 árum. Og hugsaðu þér hvað það væri nú gaman ef við bara héldum áfram, og gæfum í!“
„Þannig að fyrst kemur kvótakerfið, svo kemur lagfæringin á ríkisbúskapnum, svo kemur einkavæðing bankanna og útrásin og ef við gætum svo farið að selja þekkingu til útlanda, það væri alveg frábært,“ bætir hann við..
Fríaði frjálshyggju og Davíð ábyrgð á hruninu
Hannes sat í bankaráði Seðlabanka Íslands þegar efnahagshrunið dundi yfir á haustdögum 2008. Davíð Oddsson, ritstjóri Morgunblaðsins, var þá seðlabankastjóri. Líkt og Stefán Ólafsson bendir á í bloggfærslu í maí árið 2013 var uppgjör Hannesar við hrunið, fyrirlestur í háskólanum á Bifröst þann 3. maí 2013, heldur afsakandi í garð frjálshyggjunnar og Davíðs.
„Hannes byggði í engu á skipulegum fræðilegum umfjöllunum um viðfangsefnið, hvorki erlendum né innlendum. Í staðinn tíndi hann til sundurlausa mola héðan og þaðan til að styðja þann fyrirframgefna boðskap sinn, að frjálshyggjan og Davíð Oddsson bæru enga ábyrgð á því sem gerðist hér á Íslandi. Það var söguþráðurinn – en ekki leit að skýringum á hruninu eins og boðað var!“ skrifaði Stefán og sagði Hannes sjálfan hafa verið meðal helstu skipuleggjenda „hrunadansins kringum gullkálfinn.“
Rannsakaði erlenda áhrifaþætti hrunsins
Mörgum brá í brún þegar Hannes, einn helsti talsmaður „íslenska efnahagsundursins,“ var um sumarið 2014 ráðinn af Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands til þess að rannsaka efnahagshrunið og meta þar erlenda áhrifaþætti þess. Verkinu átti að ljúka í júlí 2015 en Hannes skilaði loks skýrslunni af sér rúmum þremur árum síðar, á haustdögum 2018. Meðhöfundar hans ákváðu að taka ekki ábyrgð á innihaldi skýrslunnar.
Niðurstöður skýrslunnar voru á svipaða leið og Hannes hafði áður haldið fram í uppgjöri sínu árið 2013. Sem fyrr varði hann Davíð og gagnrýndi auk þess rannsóknarnefnd Alþingis. Líkt og Stundin greindi frá ávítti hann rannsóknarnefndina fyrir að gagnrýna Davíð og sagði að hún hefði betur gagnrýnt Samfylkinguna. Erlendir aðilar væru á endanum ábyrgir fyrir því hvernig fór haustið 2008, líkt og forsendur rannsóknarinnar gerðu ráð fyrir. Samstaða evrópskra seðlabankastjóra, áhugaleysi Bandaríkjanna og ákvarðanir breskra stjórnvalda hafi verið nauðsynleg skilyrði fyrir því að bankahrun varð á Íslandi árið 2008.
Helga Vala Helgadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, var á meðal þeirra sem gagnrýndi skýrsluna harðlega í aðsendri grein í Morgunblaðinu, þar sem hún sagði hana til þess fallna að rýra trúverðugleika Íslands og Háskóla Íslands gagnvart umheiminum. Hún sagði Hannes hafa verið einn af sköpurum þess ástands sem leiddi af sér hrunið og að hann væri einn af áhrifamönnum og „aðaláróðursmeisturum“ flokksins sem hefði stjórnað landinu um áratuga skeið.
„Erlendir aðilar hafa mögulega ekki tök á að greina að dr. Hannes hafi ekki bara verið óháður stjórnarmeðlimur í Seðlabankanum heldur beinlínis einn af sköpurum þess ástands sem leiddi af sér hið íslenska bankahrun. Þegar skýrsla dr. Hannesar er þar að auki stimpluð í bak og fyrir með velþóknun íslenskra stjórnvalda er hætta á að lesandi álykti að hér sé á ferðinni vandað faglegt rit frá virtum Háskóla,“
sagði Helga Vala meðal annars og bætti við:
„Þegar æviferill höfundar verður lesendum ljós er hætta á að það rýri enn frekar trúverðugleika Íslands og Háskóla Íslands í augum umheimsins. Það, auk milljónanna tíu sem við greiddum fyrir verkið getur orðið okkur ansi dýrkeypt.“
