Íslendingar eru flestir, ef ekki nær allir, komnir af venjulegu fólki sem hefur tamið sér sparsemi, nýtni og ráðdeild um aldur og ævi. Þessi þjóð við ysta haf hefur eiginlega verið þeirrar gerðar gegnum tíðina að slá ekki um sig svo orð sé á gerandi - og því síður punta sig drýldni eða sjálfhælni, einkum og sér í lagi sakir þess að hráslagalegar og á stundum háskalegar aðstæður til sjávar og sveita hafa kennt henni æðruleysi og hóflæti, ásamt virðingu fyrir lífi og limum fólks af öllum toga.
Þjóðareinkenni Íslendinga hefur öðru fremur verið það að þeir hafa getað skipað sér í flokk hver með öðrum, upplifað sig sem heild fremur en hluta af margskiptum stéttum. Og þrátt fyrir tiktúrur og stöku stórmennsku, að ekki sé talað um alla áhlaupsvinnuna í ævintýralegum uppgripum hefur þeim tekist að tala við og umgangast hver annan eins og ein þjóð, jafnvel sem samstillt fjölskylda þegar mest hefur reynt á hana.
Þessi þjóð hefur sumsé sjaldnast þóst vera merkilegri en hún er í raun og sann - og jafnvel á stundum afsakað sig fyrir að vera til, eins og þekkt er af nýlenduskeiðinu sem er samanlagður tíminn frá Sturlungu til stríðanna miklu á 20. öld - og er það þónokkur tími af sögu hennar.
Og kannski af því að það er svo stór partur af tíma okkar sem þjóðar að bíða haustskips þá höfum við alltaf verið fremur sínk á fjármuni - sjaldnast flíkað þeim í fordild einni og glysgirni, jafnvel straujað seðlana á löngum kvöldum svo þeir entust betur - og borið já, almennt virðingu fyrir verðmætum. Þar minnist ég raunar föðurömmu minnar sem safnaði vindlastubbunum úr brjóstvasanum á skyrtunum hans afa, stakk eldspýtnaflís í enda þeirra og saug þær til enda þótt hún reykti ekki að staðaldri, en hún hafði það bara ekki í sér að henda verðmætum. Í huga móðurömmu minnar var fílísófían á að giska svipuð; fjármál heimilisins virtust miða við það eitt að eiga fyrir útförinni.
Og það hafa allir átt svona ömmur á Íslandi, öld fram af öld. Ömmur sem hafa kennt okkur mikið - og stillt viðmiðið.
Það er líklega af þessum sökum sem almenningi á Íslandi býður við nýjum og seinni tíma siðum í umgengni við fjármuni, siðum sem eru ekki einasta úr takti við viðteknar venjur heldur eru beinlínis á skjön við almenna mannasiði og næsta óumdeild gildi, en þeir felast öðru fremur í því að hinu fallega og frumlæga orði gróði er snúið upp í eiginlega andhverfu sína, græðgi.
Það er nefnilega svo að Íslendingar, gjarnan berserkjalegir og blóðmiklir karlar, hafa grætt á einu og öðru í gegnum aldirnar, stundum fiski, stundum skinnum og jafnvel fossum og fögrum ljósum himinsins. Það hefur aldrei vantað, enda hugmyndaflugið í ætt við veðrakerfin. Hitt hefur staðið - og það lengi vel að menn hafa gjarnan uppskorið eins og til var sáð. Og ekkert meir. Það er gróði, í besta falli.
Græðgi er af öðrum toga - og gildir þar að mega það bæði og eiga það, sumsé að eyða óháð amstri. Og það hefur aldrei verið sérlega íslenskt. Eiginlega svolítið erlendis, nefnilega að efnast af annarra manna erfiði. Sveiattan, segðu margir hérlenskir - og sennilega flestir.
Þar til nýverið. Á agnarstundu Íslandssögunnar komst það sumsé í tísku að safna ekki lengur í sjóði, heldur eyða þeim í misjafnlegra veikri von um að þeir gildni af áhættunni einni saman. Láta jafnvel annarra manna pening auðga sérgæskuna.
Tískuslysið þekkja menn. Það er oft kennt við 2007. Og aftur varð skömmustuleg þjóðin eins og hún átti að sér um aldir, tók fram lopapeysurnar í staðinn fyrir teinóttu jakkafötin og fór að taka slátur fremur en áhættuna.
En aðeins í örskamma stund. Þjóðin sem hélt að hún væri laus undan gölnum hugsanahætti um alþjóðlega samkeppnishæfni í bónusum og bankabrellum, arðgreiðslum og ofsagróða stendur nú frammi fyrir sinni annarri áskorun á aðeins 16 ára gamalli öld. Og spurningin sem blasir augljóslega við er hvort það eigi að hrökkva nú um stundir eða stökkva - og þá sem fyrr fram af sömu blautu bjargbrúninni.
Við þurfum að staldra við. Og hugsa okkar gang.
Hér fer líklega best á því að þekkja sjálfa sig sem þjóð, einkenni sín og uppruna - og haga sér í samræmi við það, einmitt sem ein og sama þjóðin, en ekki margskipt og sundurtætt af átökum, ójöfnuði og öfund. Litlu flísinni af þessari sömu þjóð, sem telur sig ekki getað lifað á sömu kjörum og allur almenningur - og kvartar sáran undan því að fái hún ekki sitt fram þá tapi hún í alþjóðlegri samkeppni, já einmitt þessari beittu flís er velkomið að flytja úr landi og finna sér hátimbrað samfélag við hæfi sinna hástemmdu gróðavona. Þar á hún auðvitað heima, hvergi annars staðar.
Við hin lifum nefnilega í fákeppni fátæks gjaldmiðils, með verðtryggð lán og vaxtaokur, en reynum samt að borga skuldir okkar, jafnvel þótt það taki í, einmitt til að eiga fyrir útförinni.
Eins og amma okkar hefði orðað það.
