Við sem viljum sterkari sveitarfélög hljótum að fagna stefnumótun í málefnum sveitarfélaga til ársins 2033 sem Alþingi samþykkti í síðustu viku. Meginstefið er sjálfbærar byggðir um land allt. Því eru sett lágmarksviðmið um íbúafjölda sem eru 250 árið 2022 og 1.000 árið 2026. Við það eflist stjórnsýslan og tækifæri skapast til betri þjónustu. Það er mikilvægt fyrir lýðræði, samfélagsþátttöku og valddreifingu. Sterkari geta sveitarfélögin tekið við fleiri verkefnum frá ríkinu og veitt þjónustu í eins miklu návígi við íbúa og kostur er. Þannig mynda þau meira mótvægi við sterkt miðstjórnarvald löggjafar- og framkvæmdarvalds.
En eitt er stefna, annað framkvæmd. Eftir er að útfæra einstakar aðgerðir, meðal annars varðandi lágmarksíbúafjölda og stóraukinn fjárhagslegan stuðning við sameiningar sveitarfélaga. Eitt erfiðasta verkefnið verður breytt verkaskipting ríkis og sveitarfélaga. Þar þarf að verja sjálfsstjórn sveitarfélaga og rétt til að ráða á eigin ábyrgð, verkefnum og fjárhag. Enn er óútfært hvernig hægt sé að styrkja tekjustofna sveitarfélaga og auka fjárhagslega sjálfbærni þeirra.
Þá er það í anda Evrópusáttmála um sjálfsstjórn sveitarfélaga, sem Ísland á aðild að, að hvetja til stóraukinnar þátttöku íbúa í ákvarðanatöku með beinum eða rafrænum íbúakosningum. Það þarf að útfæra.
Fimmtán sveitarfélög, eða um 20 prósent sveitarfélaga, eru nú að ræða mögulega sameiningu við nágranna sína eða að klára sameiningarferli. Auk þeirra sveitarfélaga sem þegar hafa samþykkt sameiningu á Austfjörðum eru fimm í Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu í óformlegum viðræðum. Fjögur í Austur-Húnavatnssýslu eru í viðræðum líkt og Þingeyjarsveit og Skútustaðahreppur.
Saman ná þessi sveitarfélög yfir um 42 prósent af landrými Íslands en eru einungis með tæp 4 prósent íbúa landsins. Gangi sameiningar eftir mun sveitarfélögum fækka um 11 og eftir verða 61 árið 2022.
Skiljanlega hefur ágreiningur verið um lágmarksfjölda íbúa sveitarfélaga. Þrátt fyrir rekstrarhagræði með stærri einingum er hætt við að jaðarbyggðir upplifi skerðingu þjónustu og áhrifa á ákvarðanatöku.
Þótt samþykktur lágmarks íbúafjöldi sé skynsamlegur dregur það ekki úr mikilvægi valddreifingar og sjálfsstjórn sveitarfélaga. Það er því áhugavert að fylgjast með sveitarfélögum á Austfjörðum þar sem sameina á stjórnsýslu en ekki byggðir. Með fjölkjarnasveitarfélögum munu íbúar varðveita sérkenni eigin samfélaga, sjálfsmynd og áhrif á nærumhverfi. Séreinkenni byggða þarf ekki að tapast með aukinni samvinnu og nýju nafni sveitarfélagsins. Þriggja manna „heimastjórnum“ verður komið á með kosningum tveggja fulltrúa auk eins frá sveitarstjórninni.
Þessi valdefling byggðakjarna og nærsamfélags er í anda svokallaðrar nálægðarreglu, en í því felst að þjónustu eigi að veita í eins miklu návígi við íbúa og kostur er. Þetta byggir á þeirri lýðræðishugsun að fólkið í landinu eigi rétt til þess að hafa bein áhrif á nærumhverfið. Stefnum þangað.
Birtist áður í Fréttablaðinu.
