Jólin eru áminning um það sem betur má fara í samfélagi mannkyns, svo og í fari hvers og eins. Og er þar sjálfsagt af nógu að taka í báðum tilvikum, eins og dæmin raunar sanna - og fréttir færa okkur daglega, frá einni stund til annarrar.
Um aldir alda hafa menn sest niður með fjölskyldu og vinum - og raunar bara sjálfum sér, ef því er að skipta - og velt fyrir sér tilgangi lífsins og merkingu samverunnar um þetta leyti árs. Það hefur ekkert með trúarbrögð að gera, þótt margir hugsi svo, sem er gott og vel, en sólhvörf eru og hafa verið mönnum áminning frá örófi alda. Svo augljós eru tímamótin. Og merking þeirra er svo sterk að það stappar nærri uppljómun; birtan er að hafa betur gegn myrkrinu, dimman eykst ekki lengur heldur ljósið sjálft, nóttin tekur að víkja fyrir deginum.
Og ekki er manneskjan fullkomnari en svo að hún þarfnast einmitt svona áminningar til að hugsa sinn gang. Þannig hefur það verið frá því hún fór að velta fyrir sér hugtökum og hlutum. Og límið í allri þeirri löngu sögu er auðvitað vitneskjan og reynslan sem hefur kennt manninum mikilvægi þess að staldra við - og spyrja sjálfan sig á hvaða vegferð hann er; einn og óstuddur og í samfélagi við annan fólk.
Vonbrigðin eru auðvitað þau að mannskepnunni hefur heldur farið aftur en fram. Vonbrigðn eru auðvitað aðallega þau að hún lærir lítið sem ekkert af mistökum fyrri tíma, fyrri kynslóða, fyrri leiðtoga. Og vonbrigðin eru einkum og sér í lagi þau að skepnunni sem kennir sig svo rækilega við hugsun og vitsmuni er bæði fyrirmunað að hugsa og vita, svo einhverju nemi til gagns og góðs.
Það er gömul saga og ný að í hvert sinn sem maðurinn hefur staðið frammi fyrir merkilegustu byltingum í lífsgæðum og afkomu er hann einna líklegastur til að tortíma sjálfum sér. Þannig var umhorfs í byrjun síðustu aldar. Þannig var umhorfs undir miðbik síðustu aldar. Þannig var umhorfs eftir allan lærdóminn af tveimur heimstyrjöldum síðustu aldar.
Stríðin voru ýmist heit eða köld.
Takmarkið undir restina var að eiga birgðir vopna sem gátu kokkálað mannkyninu oftar en tölu var komið á.
Jafnvel aldamótin síðustu, sem áttu að vera sólhvörf sólhvarfanna, skiptu engu máli í þessu efni. Í rauninni hefur mannkynininu sjaldan eða aldrei tekist jafn illa upp og á nýrri öld. Hundruð stríða eru enn í gangi, enda vopnaframleiðslan meiri en nokkru sinni, en fyrir vikið hefur flóttamannastraumur aukist meira en áður hefur þekkst. Og afleiðingin er sú að stjórnmálaspillingin vex í réttu hlutfalli við ímyndaðan vandann - og óttann, sem er mixtúran í ræðu loddaranna og lýðskrumaranna sem austan hafs og vestan heimta gaddavír og múra.
Og ekki er atvinnulífið skárra, knúið áfram af spillingu, þrátt fyrir heitstrengingarnar fyrir áratug - og sjálfsagt hefur kapítalistum aldrei verið lagnara að sýna fram á fáránleika frjálshyggjunnar og einmitt um þetta leyti mannkynssögunnar. Þeir boða frelsi, en heimta einokun.
Stundum er haft á orði að maðurinn lifi á framúrskarandi tímum. Vísindi og menntun hafi náð meiri hæðum en áar okkar og forfeður hafi getað ímyndað sér við dagsbrún tækniframfaranna. En hér fara ekki saman hljóð og mynd; reynslan virðist kenna þessum sama manni minna en sem nemur framförunum í vísindum og menntun.
Þetta var niðurstaða austurríska rithöfundarins Stefan Zwieg fyrir réttri öld, eins og lesa má í mögnuðustu aldarfarslýsingu seinni alda, Veröld sem var - og hefði hann ekki kvatt ásamt konu sinni, landlaus og andlaus, undir miðbik síðustu aldar, vonlaus um að maðurinn gæti lært - og væri með okkur í sinni og skinni þegar hyllti undir ártalið margumtalaða, 2020, myndi hann einmitt skrifa á sama veg.
Því Stalín er ennþá hér. Og Hitler líka.
Að ósk mannsins sjálfs.
