Rof í þagnarhjúpinn

Þar kom að því að Markús Sig­ur­björns­son, fyrr­ver­andi for­seti Hæsta­rétt­ar, kæmi aðeins und­an þagn­ar­hjúpn­um sem hann hef­ur falið sig í, þegar ég hef vakið máls á því sem aflaga hef­ur farið í Hæsta­rétti og hvað gera þurfi til úr­bóta. Því fagna ég auðvitað enda hef ég end­ur­tekið óskað eft­ir umræðum um þessi mál­efni á op­in­ber­um vett­vangi.

Þetta gerðist á hátíðar­fundi Hæsta­rétt­ar sl. sunnu­dag, þar sem Markús flutti er­indi um Hæsta­rétt í ald­ar­spegli. Það var greini­lega þykkja í ræðumann­in­um, sem mér heyrðist aðallega bein­ast að mér, þó að ekki væri ég nafn­greind­ur. Þetta má telja eðli­legt því það hef­ur komið í minn hlut að und­an­förnu að rekja fer­il hans í dóm­sýsl­unni gegn­um árin og afar gagn­rýn­is­verða athafnasemi hans á þeim vett­vangi. Vís­ast til greina minna á jsg.is „Dóm­ari læt­ur af störf­um“ og „Hug­leiðing­ar um siðblindu“ sem þar birt­ust í ág­úst og októ­ber á síðasta ári.

Gremja hans í minn garð skipt­ir svo sem ekki miklu máli. Miklu frem­ur er ástæða til að ræða eitt­hvað af því sem gremj­unni veld­ur og hann drap á í ræðu sinni.

Skip­un nýrra dóm­ara

Ég hef lagt til að áhrif sitj­andi starf­andi dóm­ara á skip­un nýrra dóm­ara verði með öllu num­in úr lög­um. Sam­kvæmt 14. gr. stjórn­ar­skrár­inn­ar skal ráðherra „bera ábyrgð á stjórn­ar­fram­kvæmd­um öll­um“. Und­ir það fell­ur skip­un nýrra dóm­ara. Með laga­breyt­ingu á ár­inu 2010 var, fyr­ir at­beina Markús­ar og fleiri lög­fræðinga, þetta vald fært til lög­fræðinga­nefnd­ar sem dómaraelítan hafði und­ir­tök­in í en enga ábyrgð ber á verk­um sín­um.

Ég hef gert at­huga­semd­ir við þetta. Ann­ars veg­ar vegna þess að þetta fyr­ir­komu­lag stenst ekki fyrr­greinda reglu stjórn­ar­skrár­inn­ar. En einnig vegna þess að fyr­ir­komu­lagið hef­ur leitt það af sér að ábyrgðarlaus dómaraelítan hef­ur reynst mis­fara gróf­lega með þetta vald. Hafa verið sett­ir efst á blað gaml­ir skóla­bræður og vin­ir sitj­andi dóm­ara og þá tekn­ir fram yfir lög­fræðinga sem á all­an hefðbund­inn mæli­kv­arða hafa tal­ist meiri kost­um bún­ir til að fá skip­un í lausa stöðu. Það hef­ur þannig sýnt sig að dóm­ara­hóp­ur­inn hef­ur orðið það sem ég hef nefnt sjálftímgandi.

Póli­tísk mis­notk­un

Ég hef svo fall­ist á það með Markúsi og hinum að huga verði að skip­an á þessu sem hindr­ar ráðherra í að mis­beita þessu valdi sínu á grund­velli póli­tískr­ar af­stöðu um­sækj­enda. Í rit­gerð sem ég skrifaði á ár­inu 2013 seg­ir svo um þetta:

„Ég tel að taka beri upp á ný þá skip­an að ráðherra ákveði hvern skipa skuli og beri hann stjórn­skipu­lega ábyrgð á þeirri stjórn­ar­at­höfn. Til greina kæmi að láta um­sagn­ar­nefnd segja til um hæfni dóm­ara­efna. Hæstirétt­ur eða ráðandi hóp­ar inn­an dóms­kerf­is­ins ættu hins veg­ar ekki að koma ná­lægt skip­an slíkr­ar nefnd­ar. Hún gæti frem­ur verið skipuð sam­kvæmt tilnefningum frá fé­lög­um lög­manna og dóm­ara og jafn­vel full­trú­um frá laga­deild­um há­skól­anna.

[Hér kem­ur næst kafli um þá kosti um­sækj­enda sem mestu ættu að skipta við um­sögn þess­ar­ar nefnd­ar.]

Mat svona nefnd­ar ætti að verða bundið við að segja aðeins til um hæfni hvers ein­staks um­sækj­anda en ekki að raða þeim upp inn­byrðis, þar sem seilst er um of til áhrifa á veit­ing­ar­valdið með slíkri upp­röðun. Mér finnst einnig vel koma til greina að taka hér upp það kerfi sem þekk­ist er­lend­is, til dæm­is í Banda­ríkj­un­um, að meiri­hluti þing­manna staðfesti ákvörðun ráðherra um skip­un í dóm­ara­embætti við Hæsta­rétt. Sá sem ráðherra vildi skipa, ætti þá að þurfa að mæta fyr­ir þing­nefnd og svara spurn­ing­um um viðhorf sín til grund­vall­arþátta í starf­semi dóm­stóla, svo sem um vald­mörk þeirra, aðferðir við túlk­un á stjórn­ar­skrá, heim­ild­ir til þess að beita er­lend­um laga­regl­um sem ekki hafa verið lög­fest­ar hér á landi o.s.frv. Heim­ila ætti fjöl­miðlum að senda beint út frá þess­um spurn­inga­tíma.

Við þetta myndi tvennt vinn­ast. Í fyrsta lagi yrði þing og þjóð ein­hvers vís­ari um viðhorf dóm­ara­efn­is til meg­in­at­riða sem snerta dóm­stóla­starfið. Í öðru lagi, og það er ekki þýðing­arminna, hefði vænt­an­leg­ur dóm­ari veru­legt gagn af því að gera sjálf­um sér í heyr­anda hljóði grein fyr­ir starfs­skyld­um sín­um, að því er snert­ir meg­in­at­riði í dóm­sýsl­unni, áður en hann tek­ur til starfa, því hann er lík­legri til þess að fara eft­ir þeim í starf­inu, hafi hann gert það. Meðal ann­ars er þýðing­ar­mikið að sá sem vill verða dóm­ari geri sér sjálf­um grein fyr­ir þeim tak­mörk­un­um sem gilda um vald­heim­ild­ir dóm­stóla. Þeim beri í embættis­verk­um sín­um að fara ein­ung­is eft­ir lög­un­um, eins og þetta er orðað í upp­hafs­ákvæði 61. gr. stjórn­ar­skrár­inn­ar, og sé óheim­ilt að víkja frá þeim í þágu hug­lægra viðhorfa eða þrýst­ings frá öðrum. Fá þarf svör frá þeim um af­stöðu þeirra til þess­ara mik­il­vægu atriða áður en skip­un þeirra er end­an­lega ráðin.

Verði niðurstaða Alþing­is sú að hafna þeim um­sækj­anda sem ráðherra hef­ur valið myndi hann þurfa að velja ann­an úr umsækjendahópnum. Til þess gæti einnig komið að aug­lýsa þyrfti embættið á ný. Um þetta þyrfti að setja skýr­ar regl­ur í lög.“

Þýðing­ar­laust inn­legg

Þegar Markús Sig­ur­björns­son vel­ur sér hátíðar­fund vegna af­mæl­is Hæsta­rétt­ar til að ræða um þetta mál­efni ætti hann ekki að láta við það sitja að segja með þótta að skip­un­ar­vald ráðherra skerði sjálf­stæði dómsvalds­ins. Hann ætti að ræða ástæðurn­ar fyr­ir því að vald­sækni hans á þessu sviði hef­ur verið gagn­rýnd og skýra hvernig sjálf­dæmi ábyrgðarlauss dóm­ara­hóps­ins fær staðist skýra stjórn­ar­skrár­reglu. Meðan hann ræðir ekki þessa þætti máls­ins er ræða hans þýðing­ar­laus. Það sýn­ir sig kannski í þess­ari ein­ræðu að þeir sem aldrei hafa þurft að tak­ast á við aðra í mál­flutn­ingi kunna illa að flytja fram sjón­ar­mið sem máli geta skipt og eru önd­verð öðrum sjón­ar­miðum.

Það er svo hrein fjar­stæða að telja þetta vald þurfa að vera í hönd­um sitj­andi dóm­ara vegna kröf­unn­ar um aðskilnað valdþátta rík­is­ins. Sá aðskilnaður felst í kröf­unni um að dóm­end­ur skuli ein­ung­is dæma eft­ir lög­un­um. Hann ætti líka að skilja að ábyrgð ráðherra á ákvörðunum um þetta efni er virk, þar sem hann þarf að sækja umboð til kjós­enda í kosn­ing­um. Vissu­lega má finna dæmi úr fortíðinni um póli­tíska mis­notk­un á þessu valdi, en þá var fjöl­miðlun minni og aðhald al­menn­ings veik­ara en nú og oft­ast ólík­legt til að hafa mik­il áhrif.

Kannski gefst til­efni til að víkja síðar að öðrum þátt­um í hátíðarræðu for­set­ans fyrr­ver­andi. Sjá­um til.