Íslendingar þekkja vel hagsveiflur stórar og smáar. Á fyrsta áratugi 20. aldarinnar var mikill uppgangur í landinu, hagvöxtur mikill eins og nú væri sagt.
Fólk var að flykkjast úr sveitum í kaupstaðina. Í rauninni var það óhjákvæmileg þróun, því sveitirnar voru orðnar mettaðar á síðari hluta 19. aldarinnar, báru ekki og gátu ekki brauðfætt fleira fólk. Vesturferðirnar, landflóttinn mikli sem hófst um 1875, einkum til Kanada, en líka Bandaríkjanna og jafnvel Suður Ameríku, björguðu Íslendingum frá hungursneyð.
Eftir vöxtinn kom svo stríðið mikla, þá kom líka gríðarleg dýrtíð (kallast verðbólga á stofnanamáli samtímans) og allt varð erfiðara. Ofan á það kom fullveldið 1918, en því fyilgdi íslenska krónan. Þá fór verulega að versna í því, erfitt varð um lánsfé þar á meðal til að fjármagna íbúðir.
Hið opinbera reyndi að tryggja almenningi aðgang að íbúðarhúsnæði í þéttbýlinu, það voru einkum Héðinn Valdimarsson Alþýðuflokki og Jón Þorláksson Sjálfstæðisflokki sem drógu þann vagn. En þeir mættu fyrirstöðu. Þrátt fyrir að við blasti að sveitirnar, landbúnaðurinn, gæti ekki brauðfætt allt þetta fólk gekkst Framsóknarflokkurinn fyrir því að hamla gegn hinu óhjákvæmilega. Undir forystu Tryggva Þórhallssonar samþykkti Alþingi (Framsóknarflokkurinn var stærsti flokkurinn á þingi þrátt fyrir atkvæðafylgi sem var mun lægra hlutfall, misvægi atkvæða var margfalt meira þá en nú) lög um Bygginga- og landnámssjóð sem skyldi lána til húsbygginga í sveitum. Hann tók til starfa 1928, en lög um verkemannabústaði komu ekki fyrr en 1929. Með þessum tveimur lagabálkum var þó stigið skref í þá átt að Íslendingar gætu fengið viðunandi þak yfir höfuðið.
Aðeins þó skref, lítið skref í rétta átt. Með hangandi hendi fyrlgdu stærstu sveitarfélögin eftir. Reykjavíkurbær lét reisa bráðabirgðahúsnæði um 1930 á þeim slóðum sem nú er Valsheimilið. Það kallaðist Pólarnir, bárujárnsklædd hús með litlum íbúðum. Illa einangruð og ísköld á vetrum, ekki með rafmagni né rennandi vatni til að byrja með, í porti á milli húsanna voru svo útikamrar. Þetta gerði fólk sér að góðu, enda þó skömminni skárra en margar heilsuspillandi kytrurnar sem íbúarnir flýðu inn í Pólana. Þótt þetta hafi verið „bráðabirgðahúsnæði“ stóðu Pólarnir samt fram yfir 1960.
Annað hliðstætt verkefni kom nokkru síðar, Höfðaborgin, nærri Höfða, sem nú er móttökuhús borgarinnar. Nokkrar svipaðar þyrpingar fundust víðar á höfuðborgarsvæðinu, ekki síst eftir að Bretar hernámu landið, fóru svo og Ameríkanar tóku við. Þá höfðu Bretarnir reist fjölda braggahverfa, sem eðli málsins samkvæmt voru raunverulega bráðabirgðaskemmur fyrir hermenn. Kaninn leit ekki við þeim og þá hljóp á snærið hjá Íslendingum sem gátu fengið að nýta þessi bárujárnstjöld sem íbúðarhúsnæði.
Lánsfé til íbúðabygginga var takmarkað, en stjórnvöld fundu upp á því sem enn í dag er haldreipi sumra stjórnmálamanna: Að „leyfa“ fólki að bjarga sér. Þannig var séð í gegnum fingur við menn sem voru útsjónarsamir að verða sér úti um byggingarefni, fengu sér lóðarskika og byggðu svo að mestu, jafnvel öllu, leyti sjálfir. Þannig varð til lítt eða ekki skipulagt hverfi, Blesugróf, sem enn standur að hluta austan við Víkingsheimilið. Nokkru fastara skipulag var á Smáíbúðahverfinu, en fjármögnun var alltaf vandamál.
Byggingarsjóður verkamanna og Byggingarsjóður ríkisins urðu til á sjötta áratugnum. Byggingarsjóður verkamanna lánaði til félagslegra íbúðabygginga og skyldu að mestu vera ígnaríbúðir. Þetta var afar hagstætt fyrir þær fjölskyldur sem komust að, lánin voru stórlega niðurgreidd í formi vaxtaniðurgreiðslu. Misháir vextir voru af lánunum, allt niður í núll prósent.
Á eftirstríðsárunum varð forgangsverkefni stjórnvalda að útrýma heilsuspillandi húsnæði. Virðist sem flestir stjórnmálaflokkar, jafnvel Framsóknarflokkurinn, hefðu viðurkennt að ekki væri hægt að sporna lengur gegn uppbyggingu í þéttbýli, enda sjávarútvegurinn farinn að verða efnahagsstærð sem ekki var mögulegt að líta framhjá. Verkamannabústaðir (ýmis afbrigði þess fjármögnunarkerfis niðurgreiddra vaxta) spruttu upp og þegar kom fram á áttunda og níunda áratuginn var skipulega farið að dreifa þeim um landið. Var jafnvel svo langt gengið á níunda áratugnum að byggð voru hús á þéttbýlisstöðum þrátt fyrir ofgnótt húsnæðis þar og jafnvel andstöðu heimamanna sem horfðu fram á verðfall eigin eigna.
Allt þetta niðurgreiðslukerfi endaði á óhjákvæmilegan hátt: Þar kom að ekki reyndist lengur vilji fyrir því á Alþingi að setja háar og hækkandi fjárhæðir í að halda kerfinu gangandi. Tal og upphrópanir um gjaldþrot og vanda Byggingarsjóðs verkamanna heyrðist æ oftar og auðvitað kom þar að stjórnmálamennirnir brugðu á hið gamla ráð: Skipta um kerfi! Í byrjun níunda áratugarins varð óðaverðbólga og til varð það sem kallaðist „misgengi“ sem helgaðist af því að nýrri lán voru verðtryggð og hækkuðu mikið, lánsfjárhæðir dugðu þó ekki fyrir byggingarkostnaði, skuldirnar hækkuðu en ekki launin o.s.frv. Kannast einhver við þá orðræðu?
Til varð svonefndur Sigtúnshópur, öflugur þrýstihópur sem m.a. Ögmundur Jónasson, síðar alþingismaður, fór fyrir. Sá hópur knúði fram aðgerðir, sem fólust í að veita viðbótarlán. Innan fárra missera var síðan kúvent og tekið upp nýtt lánakerfi, hið svonefnda „86 kerfi“ sem var að ýmsu leyti gallað, en jók þó verulega við fjármögnunarmöguleika á íbúðamarkaði. T.d. var farið að lána til kaupa á notuðu húsnæði en lánin ekki einskorðuð við nýbyggingar.
Framhald.
