„Árið 1983 gengu fjórir dómar í Hæstarétti um kröfur fjögurra manna, en þrír þeirra höfðu sætt 105 daga gæsluvarðhaldi og einn 90 daga að ósekju árið 1976. Sátu mennirnir í gæsluvarðhaldi í Síðumúlafangelsi eins og þá tíðkaðist. Þeir höfðuðu bótamál á hendur ríkinu, sem lauk með dómum Hæstaréttar. Um fjölmiðlaumræðu um gæsluvarðhaldsfangana sagði Hæstiréttur í dómsforsendum að þeir hefðu orðið fyrir barðinu á einstæðri umræðu í ýmsum fjölmiðlum sem hafi vegið að mannorði þeirra með getsökum og hleypidómum. Húsakynnunum í Síðumúlafangelsi lýsti Hæstiréttur þannig að þau hafi ekki verið forsvaranleg til svo langrar vistunar.“
Þannig hefst aðsend grein Ragnars Aðalsteinssonar, hæstaréttarlögmanns, „Hvernig bregst ríkið við eigin dómsmorðum?“ á Kjarnanum. Í greininni fjallar hann um Guðmundar- og Geirfinnsmálið og ábyrgð stjórnvalda þegar kemur að fjárhæð miskabóta fyrir þá sem ríkið sviptir frelsi og réttindum.
Ragnar rifjar upp að í málinu hafi ekki legið fyrir gögn um áhrif gæsluvarðhaldsins á andlega og líkamlega heilsu fanganna, en að Hæstiréttur hafi sjálfur metið áhrifin með þeim orðum að vistunin hafi reynst föngunum fáheyrð andleg og líkamleg raun.
Hann segir að Héraðsdómur hafi dæmt mönnunum bætur úr hendi ríkisins, sem ríkið áfrýjaði en hafði ekki erindi sem erfiði þar sem Hæstiréttur hækkaði bæturnar verulega. „Bæturnar sem Hæstiréttur ákvað þeim sem sátu í 105 daga í gæslu nema á núvirði miðað við breytingar á vísitölu, neysluverðs u.þ.b. kr. 56.000.000 eða u.þ.b. kr. 535.000 á dag samkvæmt útreikningum endurskoðenda.“
„Sakborningar þessir sátu árum saman í einangrun i gæsluvarðhaldi og afplánun að ósekju því í ljós kom að lokum að þeir voru saklausir af þeim mannshvörfum sem þeir voru dæmdir sekir um í Hæstarétti í febrúar 1980. Þeir voru sýknaðir með dómi Hæstaréttar í september 2018 eða tæpum 40 árum síðar. Hafa verður í huga að sakborningarnir voru sviptir nánast öllum réttindum sakborninga á tímabilinu 1976 til 1980,“ segir Ragnar.
Ragnar segir áðurnefndar aðstæður í fangelsinu ekki hafa samræmst lögum á þeim tíma og reglunni um vernd mannlegar reisnar. „Þeir [sakborningarnir] höfðu afar takmarkaðan aðgang að verjendum sínum og hvorki þeim né verjendum þeirra gafst kostur á að spyrja og gagnspyrja aðila sem lögregla og sakadómur yfirheyrðu. Sakadómur og rannsóknarlögregla héldu blaðamannafund áður en ákærur voru gefnar út og lýstu sakborninga sannanlega seka. Dómsmálaráðherra sagði eftir blaðamannafundinn að þungu fargi væri létt af þjóðinni. Eftir þetta var útilokað að sakborningar gætu notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi.“
Ragnar segir að um sé að ræða alvarlegasta dómsmorð okkar tíma á Íslandi. „Ekki leikur vafi á að dómurinn 1980 í máli þeirra sem grunaðir voru um ábyrgð á mannshvörfunum er alvarlegasta dómsmorð okkar tíma hér á landi. Fyrir slíkt athæfi ríkisins verður ekki bætt. Réttarkerfið skaðast og trúin á réttláta málsmeðferð og dóma verður fyrir áfalli auk tjóns hinna saklausu af meðferðinni.
Að lokum segir hann að stjórnvöld verði að leitast við að bæta skaðann og að lögin bjóði ekki upp á önnur úrræði gagnvart brotaþolunum en skaðabætur. „Vilji stjórnvalda til að bæta úr hinum stórfelldu mistökum birtist því í því eina úrræði sem nefnt hefur verið. Því hærri bætur því meiri varnaðaráhrif munu þær hafa á lögreglu og dómstóla. Aðhald að réttarkerfinu er í þágu almennings, sem á kröfu á réttlátri málsmeðferð fyrir sjálfstæðum og óháðum dómstólum. Almenningur mun þess vegna fylgjast með því hvort stjórnvöld vilja í raun axla ábyrgð á misgerðum sínum og sýna það í verki og hafa þannig áhrif til langs tíma, ekki aðeins á velferð hinna saklausu og fjölskyldna þeirra, heldur einnig á réttarkerfið og reyna að tryggja að slíkir atburðir gerist ekki aftur.“
Grein Ragnars í heild sinni má lesa hér.
