Óhjákvæmilegt er að ég svari grein sem Oddný Harðardóttir, formaður Samfylkingarinnar, birti á Hringbraut 18. júlí, en þar andmælti hún aðvörunarorðum mínum vegna hugmynda hennar um að færa ferðaþjónustuna úr lægra þrepi virðisaukaskatts í það hærra.
Enginn mótmælir því að ferðaþjónustan er bjargvættur íslenska þjóðarbúsins eftir hrun. Erlendar skuldir ríkissjóðs hafa minnkað verulega vegna innstreymis gjaldeyris. Þá er ljóst að ferðaþjónustan hefur haldið uppi hagvexti og atvinnustigi í landinu, en atvinnuleysi er nánast horfið og þar með útgjöld ríkisins vegna atvinnuleysisbóta. Byggingariðnaðurinn blómstrar, ekki síst vegna uppbyggingar gistirýmis.
Þessum góða árangri væri stefnt í voða með stóraukinni skattheimtu, vegna þess að hærri virðisaukaskattur mundi rústa samkeppnisgetu íslenskrar ferðaþjónustu,
Oddný vísar máli sínu til stuðnings í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá 2012. Þar sagði að áhrif hækkunar á virðisaukaskatti á eftirspurn væri lítil í samanburði við vöxt ferðaþjónustunnar. Þessi skýrsla var harðlega gagnrýnd á sínum tíma. Í henni voru meinlegar staðreyndavillur og samkeppnislegar aðstæður ferðaþjónustunnar vanmetnar. Miklu fremur var þar um hagfræðilegar vangaveltur að ræða en glögga sýn á eðli ferðaþjónustu. Skýrslan snerist um að ferðaþjónustan þyldi að fara úr 7% skattþrepi í 14% þrep. Bæði þessi þrep hafa verið aflögð. Núna er ferðaþjónustan í 11% þrepi virðisaukaskatts, en Oddný vill leggja fullan 24% virðisaukaskatt á greinina.
Þegar Danir skattlögðu sig út úr samkeppninni
Raunhæfara er að taka alvöru dæmi en vafasamar skýrslur. Í grein minni hér á Hringbraut þann 13. júlí benti ég að þegar fullur virðisaukaskattur (22% og síðan 25%) var lagður á gistiþjónustu í Danmörku á tíunda áratugnum nánast hrundi sú atvinnugrein og hefur vart borið sitt barr síðan. Gistiflótti varð til nágrannalandanna Svíþjóðar og Þýskalands, sem eru með ferðaþjónustu í lægra þrepi virðisaukaskatts. Oddný segir að ég fari með rangt mál, til dæmis hafi gistinóttum fjölgað í Danmörku um 9% á síðasta ári frá árinu á undan. En hver skyldi nú vera ástæðan fyrir því? Jú, í lok árs 2013 ákvað danska ríkið að endurgreiða 75% af virðisaukaskatti vegna funda- og ráðstefnuhalds. Hótel og veitingastaðir fengu því bætta samkeppnisstöðu og gátu aftur farið að keppa við önnur Evrópulönd um þennan verðmæta geira ferðaþjónustunnar.
Sú staðreynd að danska ríkið endurgreiðir 75% af virðisaukaskattinum – og til viðbótar nýta fyrirtækin allan innskatt – sýnir að 25% virðisaukaskatturinn er of hár fyrir ferðaþjónustuna. Hún er ekki samkeppnisfær. Flest Evrópulönd eru með ferðaþjónustu í lægra þrepi virðisaukaskatts af samkeppnislegum ástæðum. Að meðaltali er virðisaukaskattur á ferðaþjónustuna 11%, sem er það sama og innheimt er hér á landi.
Til þess eru vítin að varast þau. Við hljótum að vilja læra af biturri reynslu Dana í þessum efnum.
Hærra skattþrep mundi kæfa fjárfestingu og uppbyggingu ferðaþjónustunnar
Gjaldeyristekjur af ferðaþjónustunni hér á landi voru 370 milljarðar króna í fyrra. Beinar skatttekjur af ferðamönnum verða yfir 70 milljarðar króna í ár. Tekjur af virðisaukaskatti af neyslu ferðamanna jukust um 10 milljarða króna frá 2014 til 2015, úr 15 í 25 milljarða. Mjög lítill hluti af þessum fjármunum fer hins vegar til nauðsynlegrar uppbyggingar innviða til að bæta aðstöðuna til að taka á móti ferðamönnum.
Markaðslögmálin virka þannig að seljendur reyna ávallt að fá sem hæst verð fyrir vörur eða þjónustu. Ferðaþjónustan hefur ekki svigrúm til að hækka verð á viðskiptavini. Áhrifin yrðu því framan af að færa fjármuni frá ferðaþjónustunni til ríkisins. Draga mundi úr getu fyrirtækjanna til að byggja upp, greiða laun og greiða arð. Lengi vel var íslensk ferðaþjónusta með afspyrnu lélega arðsemi og hafði lítið svigrúm til fjárfestinga. Þetta hefur breyst. Í fyrra fjárfesti ferðaþjónustan fyrir um 62 milljarða króna. Sú fjárfesting er þegar byrjuð að skila sér og á eftir að skila sér í enn ríkari mæli til þjóðarbúsins.
Hærra skattþrep kæmi niður á landsbyggðinni og vetrarferðaþjónustu
Hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustu mundi ekki síst hafa neikvæð áhrif á landsbyggðinni, einfaldlega vegna þess kostnaðar sem fylgir því fyrir ferðamanninn að fara útfyrir suðvesturhornið. Hann ferðast ekki meira en hann hefur fjárráð til. Hækkunin mundi rústa ráðstefnu- og fundamarkaðnum eins og raunin varð í Danmörku. Hækkunin hefði lamandi áhrif á nýtingu yfir vetrartímann, en þá er meiri samkeppni um ferðamenn og ferðaþjónustan þarf þá svigrúm til að geta gert ferðamönnum tilboð.
Oddný Harðardóttir segir í athugasemdum sínum að þess séu dæmi að gististaðir hafi fengið greitt til baka úr ríkissjóði vegna þess að innskattur var hærri en útskattur. Hún lítur framhjá því að meðan sem mest uppbygging og fjárfesting á sér stað, þá er kostnaður langt umfram tekjur og innskattur því hærri en útskattur. Þetta ójafnvægi getur átt sér stað í ákveðinn tíma, en eftir að uppbyggingu er lokið er enginn sem hagnast jafn vel og ríkissjóður á auknum viðskiptum við ferðamenn.
Því skyldi heldur ekki gleyma að þar til nýlega var hluti ferðaþjónustunnar ekki inni í virðisaukaskattskerfinu.
Ferðaþjónustan hafði lengi barist fyrir því að öll greinin væri í einu og þá samkeppnishæfu virðisaukaskattsþrepi. Það einfaldar alla ferla og eykur skilvirkni til muna sem skilar sér líka í auknum tekjum til ríkissjóðs.
Ferðamenn hafa skýran valkost - þeir geta sleppt því að koma
Gera þarf mikinn greinarmun á því að leggja skatta á fólk sem neyðist til að borga og fólk sem hefur val um að borga. Þetta er ekki sami hópurinn. Fjármálaráðherra getur treyst því að álögur á landsmenn skila sér í ríkiskassann. Ferðamaðurinn hefur hins vegar val um það hversu mikið hann vill borga í skatta. Ef honum ofbýður – eins og til dæmis í Danmörku – þá velur hann bara að fara eitthvað annað.
Viðbúið er að hærri virðisaukaskattur leiti á endanum út í verðlagið, þó svo að fyrirtækin tækju hann á sig til að byrja með. Ferðaþjónustan á Íslandi vex hratt um þessar mundir en það er ekkert sjálfgefið að sá vöxtur haldist eða gangi ekki hratt til baka.
Hækkun á virðisaukaskatti hefði bein neikvæð áhrif á samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja sem starfa í alþjóðlegri ferðaþjónustu. Sú staðreynd að ferðaþjónustan hér á landi er í neðra þrepi virðisaukaskatt gerir hana samkeppnishæfari og skilar þjóðarbúinu gríðarlegum ávinningi. Ef ríkissjóður vill að halda áfram að njóta góðs af vexti atvinnugreinarinnar og þeim tekjum sem hún skilar, þá er af nógu að taka við uppbyggingu innviða og stuðningi við að tryggja rekstrarskilyrði sem treysta samkeppnishæfni greinarinnar á alþjóðlega vísu. Aukin skattheimta er ekki leiðin til þess.
Þórir Garðarsson, stjórnarformaður Gray Line.
