Aðsend grein - Sindri Geir skrifar:
Þegar ég sat kúrs í uppeldisfræði komst ég að svolitlu merkilegu. Hugmyndir margar okkar um gildi og virði menntunar eru ekkert svo frábrugðnar því sem þær voru fyrir 2500 árum síðan. Menntun snýst ekki um að fylla nemendur eins og ílát, hún er eitthvað sem víkkar hugann, færir sjóndeildarhringinn og eykur hæfni okkar. Þetta er kannski einföld skilgreining en menntun er nokkuð sem gagnast ekki aðeins einstaklingunum heldur lyftir samfélaginu sem heild og auðgar það. Það er staðfest í skýrslu OECD sem dregur fram að menntunarstig þjóðar hafi jákvæð áhrif á lýðræðisþátttöku, lýðheilsu og lífslíkur.
Gildi og virði menntunar er því eitthvað sem er ekki aðeins metið til fjár.
Síðustu ár höfum við þó verið í þeirri stöðu að menntamálaráðuneytið hefur markað sér stefnu sem metur menntun fyrst og fremst í krónum og aurum.
Eldri nemendur útilokaðir
Menntamálaráðherra tók pólitíska ákvörðun haustið 2014 um að fjármunum til framhaldsskóla yrði forgangsraðað þannig að ekki yrði lengur greitt með nemendum eldri en 25 ára. Blessunarlega náði breytingin ekki yfir iðn- og tækninám, sem hefur þó verið fjársvelt, en niðurstaðan varð að eldri nemendur hafa ekki lengur möguleika á bóknámi í framhaldsskólum landsins. Lausn ráðherrans fólst í því að beina þeim nemendum í önnur úrræði, einkarekin úrræði. Skammtíma gróðinn er að ríkið þarf að greiða með færri nemendum. Fórnarkostnaðurinn er að fullorðið fólk sem ekki hefur ráð á dýrum einkareknum úrræðum veigrar sér við því að fara í nám. Ráðuneytið sparar, en samfélagið tapar.
Háskólanám er áhætta
Tekin hefur verið pólitísk ákvörðun um að lækka framfærslulán námsmannan erlendis og lækka hámarkseiningafjölda sem hægt er að fá lán fyrir. Frá 2013 hafa námsmenn séð möguleika sína á námslánahæfu námi rýrna um 120 einingar, þ.e. tvö skólaár. Á sama tíma hafa þeir fundið fyrir auknum námsframvindu kröfum, úr 18 í 22 einingar, sem eru úr takti við uppbyggingu náms fjölmargra háskólanema sem eru aðeins í 10 eininga námskeiðum.
Þessar breytingar hafa haft áhrif á alla háskólanema sem reiða sig á námslán en koma verulega illa við fjölskyldufólk í námi, og veldur óvissu hjá námsmönnum erlendis sem sjá framfærslu sína dragast saman um 10-20%. Lausnin felst í því að á \"námslánamarkað\" eru komnir einkaaðilar. Niðurskurðurinn hjá LÍN hefur letjandi áhrif á námsmenn sem hafa stefnt að námi erlendis en þora nú ekki að stíga skref út í óvissu um dutlungafullar lækkanir á framfærslulánum. Ráðuneytið sparar en samfélagið verður af nauðsynlegri sérþekkingu.
Hagræðingar
Eitt af stóru málum menntamálaráðherrans er stytting framhaldsskólanáms úr fjórum árum í þrjú ár. Sú breyting á víst ekki að koma niður á námsgæðum eða þekkingu nemenda en sparar ríkinu töluverðar fjárhæðir og skilar ungmennum ári fyrr út í atvinnulífið.
Menntamálaráðherra fer ekki leynt með að hann sé að reyna að spara með því að fækka nemendum á framhalds- og háskólastigi og stytta þann tíma sem fólk ver í nám, m.a. með aðgerðum sem auka fjárhagslegu áhættuna við að fara í háskólanám. Þessar aðgerðir draga fram að í ráðuneytinu ríki skilningur á menntun sem metur hana fyrst og fremst út frá skammtíma kostnaði við nám en tekur aðra þætti, mennska þætti, ekki inn í myndina.
Það sem er ekki metið
Það er dýrt fyrir samfélagið að fólk mennti sig. Það er dýrt að fólk taki sér tíma í að ákveða stefnu í lífinu og finna sér nám við hæfi. Það er dýrt að fólk ákveði seint á lífsleiðinni að klára stúdentspróf og reyna við háskólanám. Það er dýrt að fólk leggi á sig að fara í masters- og doktorsnám við erlenda háskóla, öðlist sérþekkingu sem ekki er til staðar hér á landi, og eyði síðan starfsævinni í að leyfa samfélaginu að njóta þekkingarinnar.
Þetta virðist vera skilningur ráðherrans. Ég myndi skipta orðinu \"dýrt\" út fyrir \"ómetanlegt\". Það er ómetanlegt fyrir samfélagið að fólk mennti sig, hvort sem það er í iðnnámi, bóknámi eða listnámi. Það er ómetanlegt fyrir fólk að hafa tækifæri til þess að auka við menntun sína og hæfni alla ævi, óháð efnahag. Ómetanleg fyrir samfélagið að hér sé vel menntað fólk með fjölbreytta reynslu.
Aðgerðir menntamálaráðherra draga fram að í ráðuneytinu séu menntun og manneskjan sjálf álitin fyrirbæri sem beri fyrst og fremst að skilja og skoða í efnahagslegu samhengi.
Það er skilningur sem ég tel stórhættulegan því að hann gengur út frá því að hægt sé að meta fólk til fjár. Hamingja, þroski, reynsla og mistök, þessir hlutir sem gera okkur að manneskjum eru ekki metnir til fjár.
Við fáum að kjósa í ár.
Kosningarnar þurfa að snúast um grundvallargildi, m.a. grundvallarsýn okkar á manneskjuna, sýn okkar á hvað sé verðmætt fyrir samfélagið og sýn okkar á eðli fjármagns. Hvort peningar séu til okkar vegna, eða við peninganna vegna.
Kjósum skynsamlega, kjósum ekki hugmyndafræði sem setur verðmiða á fólk.
Sindri Geir Óskarsson
Guðfræðingur
