Gustav Pétursson, alþjóðastjórnmálafræðingur, segir að aukin spenna sé milli austurs og vesturs eftir innlimun Rússa á Krímskaga 2014. „Við þennan atburð öðlaðist Ísland aftur þá stöðu sem þessi nauðsynlega landbrú á milli Norður Ameríku og Evrópu. Þetta „ósökkvandi flugmóðurskip í Norðri“ eins og var oft talað um Ísland á dögum Kalda stríðsins,“ segir Gustav.
Gustav var gestur í þættinum Ísland og umheimur á Hringbraut sunnudagskvöldið 5. maí. Gustav er alþjóðastjórnmálafræðingur með áherslu á öryggismál. Hann vinnur nú að doktorsverkefninu varðandi samskipti Íslands og Bandaríkjanna eftir brotthvarf varnarliðsins. „Ég hef aðeins verið að rýna í öryggis- og varnarmál og sérstaklega með tilliti til smáríkja og þá Íslands,“ segir Gustav.
Hernaðarumsvif á norðurslóðum eru að aukast. Norðurskautsríkin hafa reyndar ítrekað vilja sinn til þess að Norðurslóðir verði ekki vettvangur nýs vígbúnaðarkapphlaups og aukinnar hernaðaruppbyggingar. Þrátt fyrir það kallar norðurslóðastefna Rússa á meiri hernaðaruppbyggingu. Þeir hafa lýst miklum áformum um endurnýjun herstöðva á Norðurslóðum sem lokað var fyrir tveimur áratugum. Að auki hefur Kína sýnt Norðurslóðum aukinn áhuga.
Endurreisn annarrar flotadeildar Bandaríkjanna
Bandaríkjamenn horfa einnig meira til norðurslóða. Á síðasta ári tilkynntu þeir um endurreisn annarrar flotadeildar Bandaríkjanna í Norfolk í Virginíu, sem aflögð var árið 2011. Þeir vitnuðu til nýrrar þjóðaröryggisstefnu sem kveður á um að keppni stórveldanna sé hafin á ný. Á sama tíma eru þeir að setja aukna fjármuni í endurgerð flugskýla á Keflavíkurflugvelli fyrir allt að 35 milljónir dollara eða um 4 milljarða kr.
Gustav segir að þetta sé að vissu leyti sé þetta birtingarmynd af ákveðinni þróun á Norðurslóðum. En hér séu í raun um tvö aðskilin mál að ræða. „Annars vegar aukin spenna milli austurs og vesturs eftir innlimur Krímskagans 2014. Þar eru Baltnesku ríkin, Pólland og ríki Austur Evrópu í raun að upplifa martröð fyrri ára þar sem Rússnesk stjórnvöld taka sér það bessaleyfi að innlima annað ríki eða hluta annars ríkis og breyta landamærum að eigin geðþótta.“
Gustav segir að við þennan atburð hafi Ísland fengið aftur þá stöðu sem landbrú á milli Norður Ameríku og Evrópu. „Þetta ósökkvandi flugmóðurskip í Norðri, eins og var oft talað um Ísland á dögum Kalda stríðsins. Ég les þann skilning í þennan aukna áhuga Bandaríkjanna á Íslandi,“ segir hann.
En opnun norðurslóða hefur einnig kallað á aukinn áhuga annarra stórvelda en Rússa og Bandaríkjamanna, svo sem Kína. „Ísinn er að hopa og siglingaleiðir eru að opnast á milli Asíu og Evrópu. Það er betra aðgengi að auðlindum. Að sjálfsögðu er skiljanlegt að ríki á þessum slóðum reyni að auka hernaðarlega viðveru sína en ekki í þeim skilningi að ríki óttist nágranna sína, óttist einhverskonar ágang eða átroðslu annarra ríka heldur að hafa í huga að þetta eru erfið hafsvæði. Þarna eru engir eða litlir innviðir,“ segir Gustav og bendir á að herafli ríkja á norðurslóðum sé meira í löggæsluhlutverki og að sinna leit og björgun.
Ísland ekki vanrækt lengur
Við komu Mike Pompeo utanríkisráðherra Bandaríkjanna í febrúar sl. sagði hann að „Ísland yrði ekki vanrækt lengur“. Aðspurður um þessi ummæli segir Gustav að hann telji að þar hafi utanríkisráðherrann verið að „tala beint til íslenskra stjórnmálamanna og sé að vísa til brottfarar varnarliðsins, sem gerðist með litlum fyrirvara. Hann sé þá að senda þau merki um að þetta hafi verið ákveðin mistök og Ísland skipti miklu máli fyrir öryggishagsmuni Bandaríkjamanna,“ segir Gustav.
„Það má líka nefna það að sjálfsögðu sem stórveldi upplifa Bandaríkin það að mínu áliti að þegar þeir draga sig til hlés þá er annað stórríki að fylla upp í tómarúmið. Þannig að ég tel að þau séu líka að fylgjast með Kínverjum. Með því að vera áberandi, fá Mike Pompeo að koma til Íslands, séu þeir einmitt líka að senda Kínverjum merki: Bíðið við! Þetta er okkar svæði. Við höfum ennþá hagsmuna að gæta.“
Aukin umsvif kafbáta Rússa í Norður Atlantshafi
Bandaríkjamönnum hefur á síðustu misserum verið tíðrætt um aukin umsvif kafbáta Rússa í Norður Atlantshafi. Á dögum Kalda stríðsins var það meginhlutverk hersstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli að fylgjast með og vakta umferð sovéskra kafbáta.
James G. Foggo, aðmíráll, yfirmaður flotastjórnar Atlantshafsbandalagsins og fyrrum kafbátaforingi, skrifaði grein nýlega þar sem hann lýsti „fjórðu átökunum“: Fyrst voru það átökin í fyrri heimstyrjöld og síðan átökin á Atlantshafi í seinna stríði. Þriðju átökin voru svo Kalda stríðið. Nú segir aðmírállinn að fjórðu átökin séu að hefjast og er væntanlega að vísa til Rússa og jafnvel Kínverja. Hvaða skoðun hefur Gustav á þessari sviðsmynd Foggo?
„Jú vissulega, allt snýst þetta um það að hafa yfirráð yfir hafssvæðinu. Við höfum unnið náið með Bandaríkjamönnum áratugum saman. Mikið af þessu samstarfi er að vita hvað er í kringum okkur í hafinu, neðansjávar og í loftinu. Þetta er ákveðinn liður í því líka að Bandaríkjamenn drógu sig til hlés í einhvern tíma. Höfðu kannski ekki skilning á því hvað önnur ríki voru að hugsa á þessu svæði. Nú þegar Rússar eru að auka sína eigin umferð skiptir það máli að fylgjast með því hvað þeir eru að gera.“
Aðspurður um hver viðbrögð Íslendinga eigi að vera við auknum hernaðarumsvifum segir Gustav að viðbrögð okkar skipta miklu máli og hlutverk Íslendinga í þessu samstarfi skipti miklu máli. „Við tókum við boltanum frá Bandaríkjunum þegar þeir fóru með vöktun í kringum Ísland. Landhelgisgæslan annast það starf og rekur íslenska loftvarnarkerfið. Þannig að okkar hlutur er mikill. Við berum ábyrgð á að fylgjast með hvað er í kringum Ísland í samstarfi við önnur ríki og miðlum þeim upplýsingum áfram til bandamanna Íslands í Evrópu og Norður Ameríku,“ segir Gustav.
Hægt er að horfa á viðtalið við Gustav í heild sinni hér:
