Hver á að gæta varðanna?

Úttekt:

 

Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, annars ríkisstjórnarflokkanna og þar með annar oddvita ríkisstjórnarinnar, á afar fjölbreytilegan feril að baki hvað snertir viðskipti og afskipti af stórum fjármálagjörningum sem sumir hafa verið taldir vafasamir. Hann hefur oft komist í fréttir vegna eigin afskipta af fjármálagjörningum, en ekki síður vegna afskipta náinna skyldmenna sinna þar sem hagsmunir ættmenna hans annars vegar og skattgreiðenda hins vegar skarast, en hann hefur jú það sérstaka hlutverk sem fjármála- og efnahagsráðherra að gæta hagsmuna skattgreiðenda og verja þá. 

 

Nokkrir fjölmiðlar hafa ítrekað vakið máls á miklum tengslum Bjarna ráðherra og stjórnmálaforingja við þessa hagsmuni, einkum í tengslum við sölu ríkiseigna sem náfrændur hans hafa keypt. Þessir fjölmiðlar eru aðallega DV, þangað til blaðið komst í eigu Pressuútgáfunnar, Stundin (sem er í eigu og undir stjórn fyrrum eigenda og stjórnenda DV), Kjarninn og Kvennablaðið. Aðrir fjölmiðlar hafa fylgt eftir, oftast af lítilli sannfæringu og jafnvel eingöngu til að \"vera með\" án þess að vinna nokkra sjálfstæða fréttaöflun. 

 

Undirliggjandi hefur verið í umfjöllun framangreindra fjölmiðla að í þessum viðskiptum ríkisins, ríkisfyrirtækja (eins og Landsbankans), Bjarna og skyldmenna hans séu hagsmunatengsl sem ástæða sé til að kanna nánar og hvort þau hafi haft óeðlileg áhrif á viðskiptin. Ekki hefur þó frést af nokkurri slíkri formlegri athugun, heldur virðist sem allar eftirlitsstofnanir og öll eftirlitsembætti landsins, sem eiga að gæta almannahagsmuna að þessu leyti, láti sér nægja yfirlýsingar Bjarna um að annaðhvort viti hann ekkert um málið, eða að ekkert óeðlilegt hafi veið við það.

Hér skal stiklað á stóru um helstu atriði í viðskipta- og viðskiptatengslasögu Bjarna Benediktssonar fjármála- og efnahagsráðherra.

 

 

Stundin birti yfirgripsmikla grein um þátttöku Bjarna Benediktssonar í viðskiptum og fyrirtækjarekstri föður hans og frænda, ekki síst í aflandseyjafélögum og skattaskjólum. Greinin er að miklu leyti byggð á Panamaskjölunum sem lekið var frá panamísku lögfræðistofunni Mossack Fonseca. Þar eru rakin flókin fyrirtækjatengsl þeirra frænda og fleiri, m.a. eignatengsl við annars vegar Gunnlaug Sigmundsson, föður Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, og við Jón Ásgeir Jóhannesson og konu hans Ingibjörgu Pálmadóttur. 

 

Fram kemur að jafnóðum og lögum er breytt, t.d. í Luxemborg og á Íslandi, er starfsemi þessara félaga, sem öll virðast hafa verið svokölluð skúffufélög, og skráningu breytt til þess að flytja eignarhaldið eða heimilisfestið annað til aukins skattahagræðis. Ef marka má þessa ítarlegu grein hafa þessi aflandsfélög Bjarna, Benedikts föður hans og annarra sem nefndir eru, þjónað fyrist og fremst, jafnvel eingöngu, þeim tilgangi að koma tekjum undan sköttum á Íslandi.

Fram til 1. september 2009 voru fjármagnstekjur skattaskjólsfélaga undanþegnar skatti og ekki var litið svo á að þær jafngiltu tekjum einstaklinganna sem áttu félögin. Þá var lögum breytt þannig á Íslandi að ekki var gerður munur þarna á, skattalega hagræðið hvarf því að miklu leyti. Bjarni hafði átt aflandsfélagið Falson & Co sem stofnað var gegnum Mossack Fonseca og vistað á Seyschelles-eyjum til að stunda fasteignaviðskipti í Dubai. Stundin segir: \"Bjarni hefur sagt að hann hafi ekki vitað að félagið hafi verið á Seyschelles-eyjum heldur hafi hann talið það vera í Luxemborg. \"Það var ekki fyrr en mér barst ábending frá erlendum blaðamanni að ég komst að því að svo hefði ekki verið, en umrætt félag Falson & Co, var skráð á Seyschelles-eyjum. Það hafði þó engin áhrif í skattalegu samhengi.\"\" Nokkru síðar segir í greininni í Stundinni: \"Fyrirtæki í skattaskjólum og á aflandssvæðum eru hins vegar yfirleitt stofnuð vegna þess skattahagræðis sem felst í þeim þó alls ekki sé sagt að eigendur þeirra brjóti lög með notkun þeirra. Notkun aflandsfélaga gengur með öðrum orðum út á að lækka skattgreiðslur með löglegum hætti, eða ólöglegum eftir atvikum. Til að mynda hefði verið skattahagræði  af fjármagnstekjunum sem fyrirtæki Bjarna á Seyschelles-eyjum hefði fengið ef viðskipti þess í Dubai hefðu gengið sem skyldi.\"

 

 

Í kjölfar hrunsins komu í ljós margar veilur í fjármögnun og rekstri fjölskyldufyrirtækjanna, sem Bjarni var viðriðinn, Samtals er skráð tap sem nemur um 120 milljörðum króna á þessi fyrirtæki, samkvæmt samantekt Stundarinnar. Hér er listi yfir fyrirtækin og tapið:

BNT Móðurfélag olíufélagsins N!, Benedikt var hluthafi og Bjarnir stjórnarformaður. Engar eignir fengust upp í 4,3 milljarða kröfur í þrotabú félagsins.

Umtak fasteignafélag N1. Kröfuhafi félagsins, Arion banki, færði niður rúmlega 20 milljarða skuldir árið 2011.

Fjárfestingarfélagið Máttur Benedikt hluthafi - Bjarni stjórnarmaður - 21 milljarðs króna kröfur færðar niður eftir gjaldþrot 2010.

IAG Holding (áður Naust) Benedikt hluthafi - Bjarni stjórnarmaður. 3,5 milljarða króna kröfur færðar niður eftir gjaldþrot 2009.

Földungur (áður vafningur) Benedikt hluthafi gegnum BNT og Mátt, Bjarni stjórnarmaður í Mætti og þátttakandi í viðskiptum Vafnings árið 2008. Yfirtekið af skilanefnd Glitnis, skuldar 48 milljarða króna og á litlar eignir.

 

Þáttur International Hluthafi í Glitni fram að hruni. Benedikt hluthafi í gegnum Mátt og BNT, Bjarni stjórnarmaður í Mætti og þátttakandi í viðskiptum Þáttar International 2008. Gjaldþrota, 24 milljarða kröfur færðar niður eftir gjaldþrot.

Ættrækni

Nokkuð hefur verið rætt (oftast í sömu framangreindum fjölmiðlum og í samfélagsmiðlum á netinu) að ættingjar Bjarna Benediktssonar hafi átt greiðan aðgang að kaupum á eignum ríkisins, jafnvel án útboðs og án auglýsinga og án þess aðrir hafi átt kost á að koma að viðskiptunum. Um þetta segir í

Stundinni 14. nóvember 2015:

\"Fyrirtæki Einars Sveinssonar fjárfestis og nokkurra annarra náinna ættingja Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra hafa á síðustu tveimur árum fengið ýmiss konar viðskiptatækifæri og/ eða fyrirgreiðslu frá íslenska ríkinu eða fyrirtækjum í eigu þess. Einar og fjölskylda hans, eru aftur orðin stórtæk í íslensku viðskiptalífi eftir að hafa misst nánast allar fyrirtækjaeignir sínar í hruninu árið 2008 en fram að því var Bjarni sjálfur einn innsti koppur í búri þessa veldis sem meðal annars stjórnarformaður N1 og móðurfélags þess BNT. Bjarni hætti sjálfur ekki að stunda viðskipti samhliða þingstörfum sínum fyrr en eftir hrunið 2008 þegar hann sagði sig frá stjórnarformennsku í olíufyrirtækinu. Einar er föðurbróðir Bjarna en faðir hans, Benedikt, hefur dregið sig út úr eignarhaldi fyrirtækja að mestu þó enn haldi hann um verulegan hlut í rútufyrirtækinu Kynnisferðum. 

Fjölskyldan, sem stundum er kölluð Engeyingarnir þrátt fyrir að Engeyjarættin telji jú fjölmarga sem ekki stunda viðskipti með hópnum, er nú eigandi að fyrirtækjum eins og rútubílafyrirtækinu Kynnisferðum, kísilfyrirtækinu Thorsil á Reykjanesi, greiðslumiðlunarfyrirtækinu Borgun, bleikjueldisfyrirtækinu Matorku og bifreiðaskoðunarfyrirtækinu Tékklandi. 

 

Að minnsta kosti fjögur af fimm fyrirtækjum 

 

Fjögur af þessum fimm fyrirtækjum hafa, með einum eða öðrum hætti, átt í hagstæðum viðskiptum við, eða notið fyrirgreiðslu, íslenska ríkisins eða ríkisbankans Landsbankans á síðustu tveimur árum. Thorsil hefur fengið ívilnanir frá íslenska ríkinu vegna uppbyggingar á kísilmálmsverksmiðju sinni á Reykjanesi; ívilnanir sem nema um 800 milljónum auk ívilnana frá sveitarfélaginu Reykjanesbæ í formi frestaðra opinberra gjalda vegna uppbyggingar á verksmiðjunni. ESA, eftirlitsstofnun EFTA, hefur stefnt íslenska ríkinu út af þessari ríkisaðstoð sem talin er ólögmæt. Þá gerði Matorka einnig samning við íslenska ríkið fyrr á þessu ári en sá samningur felur einnig í sér ívilnanir upp á tæplega 430 milljónir króna í formi afslátta af sköttum og opinberum gjöldum. Bara þessir tveir ívilnunarsamningar nema því á annan milljarð króna.\"

Athyglisvert er að fátt hefur verið fjallað um hvernig þeir frændur eignuðust Kynnisferðir, sem áður var í eigu N1 en við gjaldþrot þess voru Kynnisferðir á einhvern, líklega yfirnáttúrlegan, hátt komnar í eigu þeirra frænda á meðan þeir \"hlupu undan hrynjandi húsi N1.\" Borgunarmálið er síðan auðvitað kapítuli útaf fyrir sig og flestum í fersku minni. 

Meira um það síðar.