„Alls staðar sem maður kom, er sagt um þá sem Kanadamenn, að þessir Vestur-Íslendingar eru duglegir og heiðarlegir. Heiðarlegir og duglegir, það eru ansi góð einkunnarorð sem þeir fá á sig og hafa fengið á sig í gegnum áratugina.“
Þetta sagði Hjálmar Waag Hannesson, fyrrverandi sendiherra og einn forystumanna Þjóðræknisfélags Íslendinga, í sjónvarpsþættinum Ísland og umheimur sem var sýndur á Hringbraut sunnudagskvöldið 19. maí. Þar ræddi hann tengsl okkar við afkomendur Vestur-Íslendinga.
„Vesturfarar“ voru Íslendingar sem héldu til Brasilíu, Kanada og Bandaríkjanna, á árunum 1870 til 1914. Alls fluttu 15 – 20 þúsund Íslendingar vestur um haf, sem samsvaraði um fimmtungi þjóðarinnar á þeim tíma. Í dag skipta Íslendingar og fólk af íslenskum ættum í Vesturheimi tugum ef ekki hundruð þúsunda.
Þjóðræknisfélag Íslendinga í Vesturheimi var stofnað árið 1919 og gengur nú undir nafninu „The Icelandic National League of North America“. Félagið heldur nú í maí upp á 100 ára afmæli sitt í Vesturheimi.
Tveimur áratugum síðar, árið 1939, var systurfélag stofnað hér á landi, sem heitir einfaldlega Þjóðræknisfélag Íslendinga og á því 80 ára afmæli í ár. Félagið hefur það markmið að efla samhygð og samstarf milli Íslendinga heima og erlendis, og styrkja tengsl við fólk af íslenskum ættum í Norður-Ameríku.
100.000-150.000 manns af íslensku bergi brotnir í Vesturheimi?
Aðspurður um hvort vitað sé hversu margir telji sig í dag vera íslenska eða með íslenskar rætur í Vesturheimi sagði Hjálmar:
„Það er talað um fimmtung Íslendinga sem fóru. Talan 20.500 er stundum nefnd. Ég hef ekki séð og veit ekki um rannsóknir eða öruggar heimildir fyrir því hversu margir telja sig af íslensku bergi brotnir í Vesturheimi, en miðað við svona eðlilega fjölgun og samanburð við fjölgun á Íslandi, auk þess sem að Vestur-Íslendingar fengu aðstoð við fjölgunina því að auðvitað eru þeir blandaðir, þá erum við svona með menntaða ágiskun um að 100.000-150.000 manns í Norður-Ameríku telji sig af íslensku bergi brotnir.“
„Þetta er gríðarlega stór hópur og þetta er merkilegt,“ hélt hann áfram. „Stærsti hluti þessara 20 þúsunda - fimmtungs - fóru til Kanada – langflestir. Síðan settist stærsti hluti þeirra að í Manitoba, Winnipeg og Nýja Íslandi og þar er að mörgu leyti miðstöðin enn þann dag í dag.“
Snorraverkefnin
Það eru ekki bara The Icelandic National League of North America og Þjóðræknisfélag Íslendinga sem standa á tímamótum, því hin svokölluðu Snorraverkefni fagna 20 ára afmæli í ár.
Hjálmar lýsti Snorraverkefnunum svo: „Snorraverkefnin byrja um 2000 og raunar er farið af stað 1999. Þau eru þannig að tekið er á móti Vestur-íslenskum ungmennum frá Kanada og Bandaríkjunum á Íslandi. Þau koma til sex vikna dvalar. Dvelja viku í Reykjavík og svo er reynt að finna út hvaðan þau koma af landinu og reynt að finna þar fjarskylda ættingja. Síðan er sameiginlegt ferðalag og er að lokum aftur gist í Reykjavík.“
Hann sagði að ungmennin sem hafi komið fyrir 20 árum séu mörg hver tekin við forystu áðurnefndra félaga. „Þannig að öll sú félagsstarfssemi hefur gengið í endurnýjun lífdaga. Þetta er stórmerkilegt og sýnir að það var mikil framsýni á bak við þessa hugmynd.“
„Síðan þróaðist þetta í að íslenskir unglingar eða ungmenni 18 ára og eldri, fóru héðan til Vesturheims á Vestur-Íslendingaslóðir,“ bætti Hjálmar við. „Svo hefur þetta líka þróast í svokallað „Snorri+,“ en þá koma eldri Vestur-Íslendingar í heimsóknir til Íslands að sumri til og dvelja í 2- 3 vikur. Það er allt miklu minna umleikis.“
Sterk tengsl
Aðspurður um hvort um sé að ræða sterk tengsl sagði Hjálmar: „Já, gríðarlega sterk. Við þurfum að hafa í huga að þarna eru fjöldinn allur af fólki af íslensku ætterni. Það höfum við hvergi annars staðar í þessum mæli.
Hann sagði að Winnipeg í Kanada sé kannski ennþá næst fjölmennasta íslenska borgin. „Maður gengur um götur og rekur sig alls staðar á íslenska arfleifð. Ég tala nú ekki um ef við förum í Nýja-Ísland, Gimli - þar er menningarsetur og þar eru alls konar byggingar. Og allt íslenskt: Árnes, Árborg, Lundar, Hnausar, Mikley. Þetta eru allt saman staðir með lifandi fólki af íslenskum ættum.“
„Ég veit það að ferðir hafa aukist mjög í báðar áttir. Meðal annars eftir að Böðvar Guðmundsson skrifaði sínar frábæru bækur og Egill Helgason gerði Vesturfaraþættina hafa Íslendingar flykkst á þessar slóðir,“ sagði Hjálmar.
Hann sagði að enginn verði svikinn af því að heimsækja þessar slóðir. „Ég fullyrði það að enginn sem fer á þessar slóðir, hvort sem það eru Minneota í Minnesota í Bandaríkjunum eða Mountain í Norður-Dakóta, þar sem er mikil hátíð í ágústbyrjun og ennþá stærri hátíð, 40 - 60 þúsund manna í Gimli, enginn sem héðan fer á þessa staði kemur samur maður til baka.“
„Þarna eru svo miklar sögulegar forsendur til þess að að gleðjast saman,“ sagði Hjálmar að lokum.
Viðtal Davíðs Stefánssonar þáttastjórnanda við Hjálmar í heild sinni er að finna hér:
