Íslensk regluverk sem varðar hælisleitendur er klárt og skýrt þegar spurt er hvort veita eigi útlendingum dvalarleyfi vegna alvarlegra veikinda barns, en þessi spurning hefur verið í hámæli síðustu daga eftir að landveikum albönskum dreng var vísað héðan af landi ásamt fjölskyldu sinni.
Miklar líkur eru á að fjölskyldan snúi aftur til Íslands vegna framkomins vilja allsherjarnefndar Alþingis um að veita fjölskyldunni hæli hér á landi með sérstakri flýtimeðferð.
En lögin eru skýr, svo sem fyrr segir, en fram kemur á upplýsingasíðunni Spyr.is í dag, þar sem spurt var um þetta atriði, að alvarleg veikindi barns er veigamikill þáttur í vali á þeim einstaklingum sem fá hæli hér á landi. Í lögum stendur að \"sá sem sætir ofsóknum í heimalandi sínu vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana rétt á hæli sem flóttamaður hér landi.\"
Spyr.is sendi fyrirspurnina til Útlendingastofnunar og fyrir hennar hönd svaraði Ari Klængur Jónsson, sérfræðingur: \"Vegna orðalags spurningar er rétt að árétta eftirfarandi. Hælisleitandi er einstaklingur sem sótt hefur um hæli án tillits til þess hvort hann telst flóttamaður. Flóttamaður er einstaklingur sem hefur verið veitt hæli,\" segir hann í svari sínu.
Og áfram: \"Á heimasíðu Útlendingastofnunar er að finna upplýsingar um það hverjir eiga rétt á hæli eða alþjóðlegri vernd? \"Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga um útlendinga, sem endurspegla efni flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna, á sá sem sætir ofsóknum í heimalandi sínu vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana rétt á hæli sem flóttamaður hér landi.
1. mgr. 44. gr. útlendingalaga er svohljóðandi: Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki, eða vill ekki, vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki, eða vill ekki, vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og viðauka við samninginn frá 31. janúar 1967. Um skilyrði þess að teljast flóttamaður er frekar mælt í 44. gr. a.
Auk hælis vegna ofsókna í heimalandi kveður 2. mgr. 44. gr. útlendingalaga á um svonefnda viðbótarvernd. Í henni felst því að sá sem á á hættu dauðarefsingu, pyndingar eða ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu - án þess þó að sæta eða eiga á hættu ofsóknir af einhverri af fyrrgreindum ástæðum - hefur rétt til hælis sem flóttamaður.
Í 2. mgr 44. gr. útlendingalaga segir:
Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst einnig útlendingur sem telst ekki flóttamaður samkvæmt ákvæði A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna ef raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu verði hann sendur aftur til heimalandsins. Sama gildir þegar um er að ræða ríkisfangslausan einstakling.
Maki flóttamanns eða sambúðarmaki og börn hans undir 18 ára aldri sem ekki eru gift eða eru í sambúð eiga einnig rétt á hæli nema sérstakar ástæður mæli gegn því.
Skv. 12. gr. f. útlendingalaga er heimilt að veita umsækjanda sem ekki telst flóttamaður dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða standi til þess ríkar ástæður á borð við alvarleg veikindi eða erfiðar aðstæður í heimalandi. Einnig er heimilt að veita dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða ef umsækjandi hefur haft bráðabirgðadvalarleyfi hér á landi í tvö ár eða dvalið hér á landi í að minnsta kosti tvö ár vegna meðferðar stjórnvalda á hælisumsókn hans, að því gefnu að umsækjandi uppfylli skilyrði bráðabirgðadvalarleyfis skv. 12. gr. g. laga um útlendinga. Maki hans, sambúðarmaki og börn hans undir 18 ára aldri sem ekki eru gift eða eru í sambúð geta sótt um dvalarleyfi skv. 13. gr. útlendingalaga, séu ekki skilyrði til að veita þeim dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða.
1. og 2. mgr. 12. gr. f eru svohljóðandi:
Heimilt er að veita útlendingi dvalarleyfi, þótt ekki sé fullnægt öllum skilyrðum 11. gr., ef rík mannúðarsjónarmið standa til þess eða vegna sérstakra tengsla hans við landið.
Veita má dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf á vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum, eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til eða vegna annarra atvika sem ekki má með réttu gera honum að bera ábyrgð á. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun.
Samkvæmt 1. gr. flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna og 2. mgr. 46. gr. útlendingalaga á flóttamaður ekki rétt á hæli ef sérstakar aðstæður eru til staðar. Þetta á til dæmis við þegar rík ástæða er til að telja að flóttamaður hafi gerst sekur um stríðsglæpi, glæpi gegn mannkyni eða alvarlegan ópólitískan glæp utan Íslands.“
Á vef Útlendingastofnunar er jafnframt fjallað um framkvæmd ákvörðunar stofnunarinnar og kærur til kærunefndar útlendingamála: \"
Ef hæli er veitt, viðbótarvernd eða dvalarleyfi af mannúðarástæðum er viðeigandi dvalarleyfi gefið út og viðkomandi leiðbeint um framhaldið. Ef niðurstaða er synjun á hæli, viðbótarvernd og dvalarleyfi af mannúðarástæðum er hælisleitandanum vísað frá landinu eða brottvísað. Ef niðurstaða Dyflinnarmeðferðar er sú að mál hælisleitanda skuli ekki hljóta efnismeðferð hér á landi er honum vísað úr landi og til þess ríkis sem hefur tekið ábyrgð á umsókn hans.“
