Þingflokkur Bjartrar framtíðar hefur lagt fram þingmannafrumvarp um að ekki verði hægt að kjósa Forseta Íslands nema með meiri hluta gildra atkvæða. Frumvarpið gerir ráð fyrir að kosið yrði milli þeirra tveggja sem fengju flest atkvæði í forkosningu ef fleiri en einn býður sig fram.
Um ræðir Frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum (forsetakjör). Fyrsti flutningsmaður er Brynhildur Pétursdóttir, þingmaður BF í Norðausturkjördæmi.
Í stað 3. málsl. 1. mgr. 5. gr. stjórnarskrárinnar komi þrír nýir málsliðir, svohljóðandi: „Sá, sem hlýtur meiri hluta gildra atkvæða, er rétt kjörinn forseti. Ef ekkert forsetaefni hlýtur meiri hluta atkvæða skal kosið að nýju milli þeirra tveggja er flest atkvæði fengu. Það forsetaefni sem þá fær fleiri atkvæði er rétt kjörinn forseti.“ Lögin öðlist þegar gildi.
Hugmyndin á bak við frumvarpið er að forseti verði kjörinn með meira afgerandi hætti en verið hefur. Mat flutningsmanna er að með þessari aðferð fáist skýrari og meira afgerandi niðurstaða í forsetakosningum sem endurspegli betur raunverulegan vilja kjósenda.
Óbreytt kerfi frá upphafi
Í greinargerð frumvarpsins segir að frá stofnun lýðveldisins árið 1944 hafi forsetakjör alltaf farið fram með sama hætti. Með því fyrirkomulagi geta úrslit orðið þannig að rétt kjörinn forseti njóti hvorki stuðnings meiri hluta kjósenda né að hann hljóti meiri hluta gildra atkvæða. Séu margir í framboði og ef atkvæði dreifast nokkuð jafnt á milli frambjóðenda, kann rétt kjörinn forseti að hafa lítinn stuðning á bak við sig. Hefur verið á það bent að þetta kunni að vera helsti galli núverandi fyrirkomulags og ákjósanlegra væri að niðurstaða forsetakjörs væri með meira afgerandi og lýðræðislegri hætti. Þá mun þetta fyrirkomulag vera einstætt í lýðveldisríkjum með þjóðkjörinn forseta þar sem í öllum öðrum ríkjum er ávallt gert ráð fyrir að meiri hluti gildra atkvæða standi að baki rétt kjörnum forseta.
Fyrsti forseti Íslands, Sveinn Björnsson, var ekki kjörinn með atkvæðagreiðslu heldur kjörinn ríkisstjóri af Alþingi árið 1941 og kjörinn forseti Íslands af Alþingi á Þingvöllum við lýðveldisstofnun, 17. júní 1944. Hann var þjóðkjörinn án atkvæðagreiðslu árin 1945 og 1949 en lést í embætti árið 1952.
Ásgeir Ásgeirsson var kjörinn forseti árið 1952 með 48,3% gildra atkvæða. Helsti mótframbjóðandi hans, Bjarni Jónsson, hlaut 45,5% gildra atkvæða. Ásgeir Ásgeirsson var endurkjörinn án atkvæðagreiðslu árin 1956, 1960 og 1964.
Kristján Eldjárn var kjörinn forseti árið 1968 með 66,6% gildra atkvæða. Kristján var endurkjörinn án atkvæðagreiðslu árin 1972 og 1976.
Vigdís Finnbogadóttir var kjörin forseti árið 1980 með 33,8% gildra atkvæða. Mótframbjóðendur hennar voru Guðlaugur Þorvaldsson sem hlaut 32,3% atkvæða, Albert Guðmundsson sem hlaut 19,8% atkvæða og Pétur J. Þorsteinsson sem hlaut 14,1% gildra atkvæða. Vigdís var endurkjörin án atkvæðagreiðslu árið 1984, með 94,6% gildra atkvæða árið 1988 og án atkvæðagreiðslu árið 1992.
Ólafur Ragnar Grímsson var kjörinn forseti árið 1996 með 41,4% gildra atkvæða. Þá hlaut Pétur Kr. Hafstein 29,5% atkvæða og Guðrún Agnarsdóttir 26,4%. Ólafur Ragnar var endurkjörinn án atkvæðagreiðslu árið 2000, með 85,6% atkvæða árið 2004, án atkvæðagreiðslu árið 2008 og árið 2012 var Ólafur Ragnar endurkjörinn með 52,8% gildra atkvæða en hans helsti mótframbjóðandi, Þóra Arnórsdóttir, hlaut þá 33,2% gildra atkvæða. Nýr forseti hefur sem sagt aðeins einu sinni verið kjörinn með meiri hluta gildra atkvæða, það var þegar Kristján Eldjárn var kjörinn forseti árið 1968.
Sem fæst atkvæði falli dauð
Í greinargerð með þingmannafrumvarpinu kemur fram að fyrirkomulag við forseta- eða þjóðhöfðingjakjör sé afar mismunandi milli landa. Hafa þurfi í huga að forsetar gegni mismunandi hlutverkum eftir stjórnskipan landa. Forseti Íslands fari samkvæmt stjórnarskránni með nokkuð formleg völd en í reynd sé hlutverk hans takmarkað vegna 13. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fram kemur að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt. Bent er á að ekkert samanburðarríki sé með sömu reglur og Ísland en í mörgum löndum eru tvær umferðir ef frambjóðandi fær ekki meiri hluta eða aukinn meiri hluta atkvæða í fyrstu umferð og er þá kosið aftur milli tveggja efstu líkt og lagt er til í þingmannafrumvarpinu.
Stjórnarskrárnefnd var skipuð af forsætisráðherra 6. nóvember 2013 í samræmi við samkomulag allra þingflokka á Alþingi sem tilnefndu fulltrúa í nefndina. Frá því að vinna stjórnarskrárnefndar hófst hefur verið rætt um möguleika á að kjósa um breytingar á stjórnarskránni samhliða forsetakjöri sumarið 2016 í samræmi við ákvæði um stundarsakir, sbr. lög nr. 91/2013. Hefur þá verið horft til þess að kosið yrði um málefni sem nokkuð rík samstaða er um og almennt talið að þarfnist breytinga í stjórnarskránni. Hefur þar helst verið horft til ákvæða um efni sem stjórnarskrárnefnd fjallaði um í fyrstu áfangaskýrslu sinni að því gefnu að góð sátt náist um málefnin á Alþingi. Það hefur ekki verið í umræðunni að atkvæði verði greidd um nýtt fyrirkomulag við forsetakjör líkt og lagt verður til í þingmannafrumvarpinu en að mati Brynhildar Pétursdóttur flutningsmanns er mikilvægt að breyta því fyrirkomulagi sem hér viðgengst. „Það er einstætt í lýðræðisríkjum og þó svo að stjórnarskrárnefnd muni fjalla um embætti forseta Íslands er mikilvægt að í samfélaginu og á Alþingi hefjist umræða um nýtt fyrirkomulag. Frumvarpið er ef til vill enn mikilvægara í ljósi þess að stjórnarskrárnefnd mun að svo stöddu ekki leggja til breytt fyrirkomulag við forsetakjör,“ segir Brynhildur. Hún bætir við: „Ég er fyrst og fremst að þessu til að tryggja að vilji þjóðarinnar komi betur fram þegar forseti er kosinn og að sem fæst atkvæði falli „dauð“. Þeir sem kjósa þá frambjóðendur í fyrstu umferð sem fá fæst atkvæði geta haft áhrif á það hver verður kosinn með því að taka þátt í seinni umferð. Þessi leið tryggir því betur en sú sem við notum í dag að vilji þjóðarinnar komst til skila.“
Mun ekki gilda næsta ár
Samkvæmt 6. gr. stjórnarskrárinnar er kjörtímabil forseta frá 1. ágúst til 31. júlí að fjórum árum liðnum. Skv. 3. gr. laga um framboð og kjör forseta Íslands, nr. 36/1945, skal forsetakjör fara fram síðasta laugardag í júnímánuði fjórða hvert ár, nema forseti látist eða láti af störfum fyrr. Næsta forsetakjör verður því 25. júní 2016.
Tvær leiðir eru mögulegar til að breyta stjórnarskránni. Skv. 1. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar er henni almennt breytt með þeim hætti að ef Alþingi samþykkir breytingu eða viðauka við stjórnarskrána skal rjúfa Alþingi þá þegar og boða til almennra kosninga. Nýkjörið Alþingi þarf síðan að samþykkja breytinguna aftur óbreytta og hún staðfest af forseta Íslands til þess að hún öðlist gildi sem stjórnarskipunarlög. Næstu reglulegu Alþingiskosningar verða vorið 2017 og er því mögulegt að gera nauðsynlega breytingu á stjórnarskránni þá svo hægt verði að koma breyttu fyrirkomulagi við forsetakjör til framkvæmda við forsetakjör árið 2020. Ekki fyrir forsetakosningarnar næsta ár.
Með stjórnarskipunarlögum, nr. 91/2013, um breytingu á stjórnarskránni, var nýju ákvæði um stundarsakir bætt við stjórnarskrána. Í ákvæðinu er mælt fyrir um hvernig breyta megi stjórnarskránni með öðrum hætti en greinir í 1. mgr. 79. gr. hennar fram til 30. apríl 2017. Í ákvæðinu kemur fram að heimilt sé að breyta stjórnarskránni með eftirfarandi hætti: Samþykki Alþingi frumvarp til laga um breytingu á stjórnarskrá með minnst 2/3 hlutum greiddra atkvæða skal það borið undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar. Atkvæðagreiðslan skal fara fram í fyrsta lagi sex mánuðum og í síðasta lagi níu mánuðum eftir samþykkt frumvarpsins á Alþingi. Til þess að frumvarpið teljist samþykkt þarf það að hafa hlotið meiri hluta gildra atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslunni, þó minnst atkvæði 40 af hundraði allra kosningarbærra manna, og skal það staðfest af forseta lýðveldisins og telst þá gild stjórnarskipunarlög.
Hvor leiðin sem farin verður til breytinga á stjórnarskránni er ljóst að nýtt fyrirkomulag muni ekki gilda um næsta forsetakjör fari svo að frumvarpið verði að lögum. Í greinargerð frumvarpsins segir að það gefi rúman tíma til umræðna um breytingar sem og aðrar mögulegar leiðir við kjör á forseta. Einnig sé mikilvægt að umræðan verði með hliðsjón af þeim tillögum að breytingum sem stjórnarskrárnefnd kunni að leggja til á embætti forseta Íslands.
(fréttaskýring: Björn Þorláksson)
