„Það hefði kannski mátt flokka það sem starfslega sjálfskviðristu ef árvökulum blaðamanni Árvakurs hefði án samþykkis yfirmanna dottið í hug að leita viðbragða hjá Bjarna Ben eða aðstoðarráðherrum hans vegna þessa máls sem ber með sér einkenni uppþots eða hneykslis“
Um fátt er meira rætt á Íslandi í dag en aðgang Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra og eiginkonu hans að vefsíðu nokkurri sem ku gera fólki kleift að stunda framhjáhald. Eiginkonan greindi frá sinni hlið mála áður en fréttamiðlar gátu sagt frá því að annar valdamestu stjórnmálamanna landsins tengdist framhjáhaldssíðunni með því að hafa stofnað til eigin aðgangs að henni. Forskot eiginkonunnar má skýra með þeirri siðareglu blaðamanna að ef viðkvæm fréttamál koma upp skal reyna að leita álits þeirra sem um er fjallað áður en þau verða opinber. Sumir fjölmiðlar höfðu áður sagt að einn íslenskur stjórnmálamaður væri á listanum sem tölvuhakkar birtu, þannig að svo virðist sem blaðamenn sem ætluðu að fjalla um málið hafi sýnt hlutaðeigandi tillitssemi, gefið svigrúm til viðbragða án þess að uppskera nokkuð annað en þögn. Í þessu ljósi kann það að hafa verið eins konar hluti af skaðastjórnun (damage control) þegar eiginkona fjármálaráðherra sendi frá sér yfirlýsingu á mánudag þar sem hún dró upp sína hlið á málinu fyrir almenningi. Telja má hugsanlegt að fjármálaráðherrafrúin hafi metið það sem svo að best væri að segja hlutina á hennar eigin forsendum áður en frétttamiðlar segðu sjálfstætt frá. Augljóst virðist að pólitísk staða Bjarna Benediktssonar getur skaðast á málinu og mikið var því undir bæði fyrir ráðherrann og eiginkonu hans að ná stjórn á umræðunni. Grípa til forvirkrar yfirlýsingar.
Bjöguð eða óbjöguð upplýsing?
Forvitnilegt verður að fylgjast með afleiðingum vandræðagangsins, ekki síst í því ljósi að burtséð frá lyktum þessa furðulega fréttamáls mætti áætla að meirihluti landsmanna bæri skynbragð á samfélagslegt mikilvægi þess að fjölmiðlar hafi frelsi til sjálfstæðra efnistaka. Þar er ekki nóg að spyrja spurninganna, fjölmiðlar þurfa sem milliður almennings og valdhafa líka að fá svör við spurningum sínum. Ef spurningin er vitlaus og svarið gott hefði stundum betur verið heima setið. Fjölmiðlar eiga að veita ráðamönnum aðhald og almenningur veitir fjölmiðlum aðhald. Ráðherra og undirmenn hans mega aldrei ráða því hvort, hvenær eða hvernig fjallað er um æðsta stjórnvald opinberlega, þá væru fjölmiðlar áhrifalausar stofnanir eða öllu heldur framlenging á valdinu. Stundum styggjast peninga- og ráðamenn þegar átök verða milli valdhafa og fjölmiðla. Dæmi eru um að peningaöfl kaupi upp Fjórða valdið, kaupi upp fjölmiðil til þess eins að leggja hann niður, í því skyni að ná aukinni stjórn á umræðunni. Annað dæmi er að kaupa upp fjölmiðil, ráða nýja yfirmenn og milda svo eða breyta fyrrum gagnrýninni ritstjórnarstefnu, stundum með ákveðið erindi í huga sem kallast á fræðimáli hidden agenda.
Þagað þrátt fyrir upplýsingaskyldu
Það kann að þykja tímanna tákn um aukna aðgangshörku sumra íslenskra fjölmiðla að innlendir blaðamenn hafi yfirhöfuð sent fjármálaráðherra fyrirspurnir vegna framhjáhaldssíðumálsins. En fyrst þeir gerðu það vekur athygli að Bjarni Benediktsson og aðstoðarmenn hans skyldu hundsa þá fulltrúa fjölmiðlanna sem spurðu, hundsuðu leitandi blaðamenn dögum saman áður en fjármálaráðherrafrúin birti facebook færslu sína þar sem sagði m.a. „Ekki er öll vitleysan eins.“ Hinir sömu blaðamenn og reyndu að fá svör við spurningum sínum hafa þá væntanlega verið komnir að þeirri niðurstöðu að þótt málið væri vandræðalegt og viðkvæmt snerist það um almannahagsmuni og að almenningur hefði ekki bara rétt á að fá upplýsingarnar, heldur bæri blaðamönnum skylda að afla upplýsinganna fyrir hönd almennings. Eins og vefmiðillinn Stundin hefur greint frá, svöruðu hvorki Bjarni Benediktsson né undirmenn hans símtölum eða póstum frá blaðamönnum Stundarinnar vegna framhjáhaldssíðumálsins. Á þetta benti Stundin í frétt sinni, sérstaklega með vísan til þess að um síðustu áramót var gefið út leiðbeinandi embættisbréf til aðstoðarmanna ráðherra um að þeim bæri að veita fjölmiðlum viðbrögð við spurningum sem kunna að koma upp. Einnig er fjallað um samskipti við fjölmiðla í siðareglum stjórnarráðsins en þar segir að starfsmenn skuli veita fjölmiðlum upplýsingar með skipulögðum og kerfisbundnum hætti.
Traust er auðlegð stjórnmálamannsins
Allt sem gæti raskað trausti og trúverðugleika æðstu ráðamanna ætti að eiga erindi við blaðamennsku og almenning. Því hafa ýmsir fært rök fyrir að það megi flokka það undir almannahagsmuni að leita svara við spurningum í máli eins og þessu. Það kann að hafa pólitískar afleiðingar, í öllu falli er líklegt að framhjáhaldssíðumálið muni ekki auka virðingu milli ráðherra og almennings og var það samfélagsvandamál töluvert fyrir. Það er kannski ekki tilviljun að Morgunblaðið skrifaði enga frétt um að blaðið hefði dögum saman reynt að ná í Bjarna Benediktsson vegna framhjáhaldssíðumálsins. Morgunblaðið á sennilega að jafnaði ekki mörg svoleiðis símtöl við valdamestu menn Sjálfstæðisflokksins. Svoleiðis samskipti kunna að þykja ósiðleg eða ókurteisleg á borgaralegum miðli eins og Mogganum. Þannig spurningar kynnu að grafa undir sameiginlegum hagsmunum blaðsins og flokksins, því eignarhald blaðsins er nátengt Sjálfstæðisflokknum og þá einkum útgerðargeiranum. Það hefði kannski mátt flokka það sem starfslega sjálfskviðristu ef árvökulum blaðamanni Árvakurs hefði án samþykkis yfirmanna dottið í hug að leita viðbragða hjá Bjarna Ben eða aðstoðarráðherrum hans vegna þessa máls sem ber með sér einkenni uppþots eða hneykslis, sagan mun dæma hvort orðið mun lýsa því betur síðar. En einmitt vegna þess að sumir fjölmiðlar ákváðu að ræsa út mannskapinn sinn en aðrir ekki og enginn fékk nein svör fyrr en eiginkona fjármálaráðherra skrifaði facebokk statusinn, birtist mikilvægi þess að ráðamenn svari spurningum og að fyrir hendi séu nægilega margir ólíkir fjölmiðlar starfandi á landinu til að einhver spyrji alltaf – ef ástæða er til. Þegar einn fjölmiðill þegir væri gott ef varðhundur almennings myndi reka upp bofs á annarri ritstjórn. Lykilþáttur á bak við ólíkar ritstjórnarstefnur er að eignarhald fjölmiðla sé ólíkt og dreift. Þannig aukast líkur á að Fjórða valdið svokallaða verði þrískiptingu ríkisvaldsins það aðhald og eftirlit sem lög um fjölmiðla kveða á um.
Ekki bara stormur í vatnsglasi
Í ljósi ofangreinds með upplýst lýðræði, skoðanafrelsi og almannaheill í huga, má halda fram út frá samfélagshagsmunum, að framhjáhaldssíðumálið verði seint afgreitt sem bara stormur í vatnsglasi. Allt sem kann að koma niður á trúverðugleika ráðafólks kostar það sjálft vandræði sem aftur spillir stjórnsýslunni og þar með geldur almenningur fyrir. Hneykslismál grafa undan gerendum, þau kosta iðulega atkvæði, stundum leiðir ein augnabliksákvörðun í frítíma ráðamanna til afsagnar þeirra skömmu síðar. Mörg dæmi eru fyrir því í nágrannalöndunum að ráðherrar segi af sér vegna atvika sem engum dytti í hug að gera að fréttamáli ef almenningur ætti í hlut. Stjórnmálamenn eiga að vera fyrirmyndir borgaranna. Samkvæmt drögum að siðareglum má þingmaður ekki valda Alþingi vanvirðingu. Þegar um ræðir þingmann sem jafnframt er ráðherra í dag mætti ætla að siðferðisleg ábyrgð viðkomandi myndi enn aukast. Ef stjórnmálamaður missir sem fyrirmynd borgara sinna traust vegna athafna sinna, hvort sem umdeild athöfn eða orð falla í frítíma eða ekki, má færa rök fyrir að blaðamönnum beri skylda til að fjalla um slík tilvik og leita viðbragða. Bjarni Benediktsson er formaður valdamesta flokks landsins. Völd Bjarna sem fjármálaráðherra grundvallast á að hann njóti trausts og tiltrúar almennings. Ef traustið skaðast lendir stjórnmálamaður í vanda. Vandi stjórnmálamanns er í flestum tilfellum vandi samfélagsins sem hann gegnir trúnaðarstörfum fyrir. Þess vegna verða mál sem teldust einkamál venjulegs fólks oft að opinberum málum þegar valdhafar og/eða opinberar fígúrur eiga í hlut. Ekki er nóg að skýla sér bak við að ekkert lögbrot hafi verið framið. Fræg eru ummæli Vilmundar Gylfasonar heitins þegar hann reyndi að kenna íslensku þjóðinni að það yrði að benda á það sem væri siðlaust þótt það væri löglegt. Sumir fjölmiðlar fara þó varlegar en aðrir þegar kemur að siðferðislegum álitaefnum og skýla sér fremur bak við húmor en alvöru til að losna við að troða valdamiklum um tær. Fréttamat mbl.is var í gær að láta duga að birta smástúf um framhjáhaldssíðumálið í Smartlandi á meðan flestir aðrir fréttamiðlar fóru mikinn. Án þess þó að hafa sett sjálfir dagskrána. Dagskrárvaldið var í höndum eiginkonu forsætisráðherra, þar sem hún setti málið fyrst á dagskrá, ekki blaðamennirnir.
Hvers vegna kaupir fólk upp fjölmiðla?
Ríkjandi ráðamenn sem njóta verndar fjölmiðlamanna eru að jafnaði líklegri til að verja sig gegn því að almenningur komist á snoðir um mál sem kunna að reynast þeim óþægileg og erfið. Um þetta varð töluverð umræða fyrr í sumar þegar heyrðist af einni stórvendingunni í fjölmiðlaheiminum. Nokkrum dögum áður en fréttamál Bjarna og eiginkonu hans kom upp (og framhjáhaldssíðumálinu algjörlega óskylt) leitaði Hringbraut svara við því með skriflegri fyrirspurn hvar nýjasti fjölmiðlarisi Íslandssögunnar, Björn Ingi Hrafnsson, fengi fé til að kaupa upp útgáfuréttinn að ellefu blöðum og hver væri tilgangurinn með kaupunum. Spurt var vegna þeirrar spennu sem nánast er innbyggð í samfélagsgerðina, að fjölmiðlar eiga að veita valdhöfum aðhald. Fyrir vikið verða í heilbrigðu samfélagi linnulausir árekstrar milli gagnrýninna fjölmiðla og hinna sönnu valdhafa. Stórfelld uppkaup á fjölmiðlum vekja því ætíð spurningar um hvort sumum valdhöfum efnahags- eða pólitísks valds eigi að hlífa en öðrum ekki. „Nei, ég hyggst ekki svara þessu sérstaklega,“ sagði Björn Ingi Hrafnsson, eigandi Vefpressunnar, í svarbréfi við skriflegri fyrirspurn fjölmiðlamanns Hringbrautar þegar spurt var hvaðan féð, til að stórauka umsvif á íslenskum fjölmiðlamarkaði, kæmi.
Áhrif þess að geta spurt
Hér skal ekki staðhæft að Birni Inga gangi annað til en viðskiptahagsmunir en völd og upplýsing eru órofa tengd. Sumar fréttir sem varða suma ráðamenn lenda frekar í ruslatunnunni hjá sumum fjölmiðlum en öðrum. Ef fjölmiðlar enda í höndum örfárra eigenda, sem e.t.v. deila svipaðri samfélagslegri sýn og gildum, eru líkur á að sumar fréttir verði birtar en aðrar ekki, eftir því hvar í flokki gerendur standa. Þá er brotin jafnræðisregla þegnanna og leiðir til lýðræðislegs ójafnaðar. Allt sem eykur lýðræðislegan ójöfnuð á erindi í samfélagsumræðu en ríkjandi meginstraumsfjölmiðlar hafa löngum ekki þótt viljugastir til að ögra ráðandi kerfum. Ýmsar fjölmiðlarannsóknir sýna að litlir miðlar, oft staurblankir jaðarmiðlar (sem valdamiklir eigendur sjá sér ekki hag í að eiga) þora oft öðrum fremur að spyrja ágengustu spurninganna á meðan hinir stærri þegja. En vandi litlu miðlanna er að sá sem þorir að spyrja getur lent í því að fjölmiðill hans lendi í frystikistunni, bæði hjá ráðamönnum sem og valdsæknum almenningi sem líkar ekki við þá hugmynd yfirhöfuð að fjölmiðlar séu sjálfstæðir og gagnrýnir. Áður en eignarhaldi á DV var breytt í nóvember árið 2014 með því sem kallað var „fjandsamleg yfirtaka“ þótti sumum það gild rök í pólitískri umræðu þegar ráðherrar Sjálfstæðisflokksinssögðu vegna lekamálsins: „Ég tala ekki við DV.“ Að sama skapi er þekkt að ráðamenn ræði frekar við miðla sem eru þeim undirgefnir. Í þessu ljósi og ýmsum öðrum getur verið mikilvægt fyrir almenning að velta fyrir sér valdakerfunum á bak við eignarhald á fjölmiðlum, því ritstjórar, fréttastjórar eða aðrir yfirmenn fjölmiðla sitja í umboði eigenda og er ætlað að þakka fyrir sig, en ekki öfugt.
Heimur þriggja blokka
Forvitnileg mynd kemur upp með því að kortleggja stöðuna á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Eftir að þriðja veldið bættist við í fjölmiðlaheiminum má nefna sem dæmi um ítök Björns Inga á fjölmiðlamarkaði, að hann á vefmiðlana Pressan.is, Bleikt.is, Eyjan.is, stýrir umræðuþætti í sjónvarpi, keypti 70% hlutafjár í DV í fyrra og nú síðast útgáfurétt að 11 prentmiðlum sem Ámundi Ámundason hjá Fótspori gaf áður út. Veldi Björns Inga er nýjasta blokkin á einkamarkaði í íslenskum fjölmiðlaheimi. Hinar tvær eru Árvakur sem gefur út Morgunblaðið og mbl.is. Þriðja veldið er 365. Virðist sem þessi þrjú fjölmiðlabákn, svo horft sé til einkarekstrar, séu að sölsa undir sig langstærstu kökuna af upplýsinga- og auglýsingamarkaði á Íslandi. Tilgang fjölmiðlaumsvifa hér á landi verður að skoða í því ljósi að eftir að markaðsfjölmiðlun tók við af flokksfjölmiðlun hefur taprekstur fremur en gróði verið einkennandi fyrir mestallan fjölmiðlarekstur.
Áhrif í skjóli eigenda
Framsóknarmenn áttu sitt eigið flokksblað, dagblaðið Tímann, allt fram á níunda áratug síðustu aldar. Kjörfylgi flokksins hefur síðan rokkað upp og niður og hefur jafnvel á köflum legið við að flokkurinn þurrkaðist út, ekki síst í Reykjavík. Eitt hefur einkennt raddir framsóknarmanna allar götur síðan þeir áttu sitt eigið málgagn; þegar illa árar fylgislega hafa ráðandi öfl innan flokksins kvartað undan fjölmiðlum og talið að afbökun ætti sér stað á orðum framsóknarmanna og stefnu.
Hringbraut hefur rætt við framsóknarmenn sem segja að síðan Davíð Oddsson varð ritstjóri Moggans sé ekkert feimnismál að flokksfjölmiðlun á Íslandi hafi nánast gengið í endurnýjun lífdaga. Með uppkaupum Björns Inga Hrafnssonar eða peningamanna í kringum hann á ellefu blöðum Fótspors í sumar og þar á undan DV vakni sú spurning hvort báðir gömlu valdaflokkanna séu að koma sér upp handgengnum röddum innan fjölmiðlaheimsins, m.a. til að þagga niður hneykslismál sem upp kunna að koma. Hægrimenn hika að sama skapi ekki við að kenna suma gagnrýna fjölmiðla samtímans við hreina vinstri stefnu, telja þá flytja áróður í skötulíki frétta. Vísbending er um aukna pólaríseringu fjölmiðla á millum, þar sem meira gæti kveðið að eigendavaldi í hinum hröðu hræringum en dæmi eru um síðan markaðsfjölmiðlun leysti flokksfjölmiðlun af hólmi. Eigendur ráða ritstjóra sem þeir treysta til að halda úti fréttastefnu sem eigendur sætta sig við. Völd eigenda eru því margföld á við ritstjóravöldin, enda eru ritstjóraskipti tíð í hvarfgjörnum heimi fjölmiðlanna eins og saga fjölmiðlunar síðustu misseri sýnir fram á. Undantekning frá því er þó saga Morgunblaðsins.
Sver af sér tengingu við Framsókn
Hringbraut spurði Björn Inga um pólitísk tengsl hans í dag. Hann sver af sér pólitíska snertifleti við Framsóknarflokkinn eða önnur pólitísk öfl. Hann segir að pólitískri þátttöku sinni hafi lokið árið 2007. Tengingar hans og Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, formanns Framsóknarflokksins, hafa eigi að síður ítrekað ratað inn í umræðuna síðustu mánuði. Eitt fréttaefnið er hið svokallaða „systramál“ þar sem reynt var að kúga fé út úr fjölskyldu forsætisráðherra, ella yrði aðkoma hans að lánafyrirgreiðslu til Pressunnar eða félaga tengdum fyrirtækinu gerð opinber. Í tengslum við það mál rifjuðu sumir fjölmiðlar upp að forstjóri MP banka, Sigurður Atli Jónsson, er giftur systur Sigmundar Davíðs. Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri eignastýringar hjá MP banka, hefur einnig verið ráðgjafi Sigmundar Davíðs í efnahagsmálum. Björn Ingi Hrafnsson kallaði fjárkúgunarmálið „mannlegan harmleik“ á sínum tíma. Málið vakti þó nýjar spurningar um fjárhagslegt bolmagn hans og með uppkaupunum á ellefu blöðum Fótspors hafa þær spurningar fengið enn aukið vægi.
Gagnsæi fjölmiðla lögbundið
Lögbundið er að eignarhald fjölmiðla skuli njóta gegnsæis. Fyrr eða síðar ber Birni Inga því að skýra hvaða fjárhagslegu bakhjarlar standa að baki þeim fjölmiðlarekstri sem hann er skráður fyrir. Ekki verður séð að hans eigin fjölmiðlarekstur hafi hingað til skilað þeim hagnaði sem kynt hafi undir nýjum fjárfestingum. Vefpressan jók samkvæmt ársreikningi skammtímaskuldir sínar um rúmar 60 milljónir árið 2013. Nokkrum misserum fyrr hafði Caramba, félag í eigu Björns Inga, farið í þrot. Í frétt Viðskiptablaðsins í september árið 2011 var fjallað um gjaldþrotaskipti Caramba-hugmyndir og orð ehf, sem einnig var í eigu Hólmfríðar Rósar Eyjólfsdóttur. Í frétt VB var bent á að fjallað væri um Caramba í Rannsóknarskýrslu Alþingis í kafla sem fjallar um fjölmiðlamenn sem fengu lán frá bönkunum. „Lán til Björns Inga voru öll veitt af Kaupþingi. Annars vegar voru lánin til Björns Inga beint, og voru hæst í september 2008 rúmar 100 milljónir króna. Hins vegar voru lán veitt til Caramba.“ Þau lán voru því sem næst öll í formi framvirkra samninga um hlutabréf, að því er kemur fram í skýrslunni. Hæstu lánasamningarnir voru um hlutabréf í Kaupþingi, Exista, Bakkavör og Spron. „Þá vekur athygli að í september 2008 gerði félagið nýja samninga um kaup á hlutabréfum Exista, sem námu um 230 milljónum króna. Við gerð þeirra samninga ríflega tvöfölduðust skuldir félagsins. „Hæst námu skuldir Björns Inga og félags hans um 563 milljónum króna, í lok september 2008,“ segir í Rannsóknarskýrslu Alþingis.
Tapaði nánast öllu
Björn Ingi hætti tímabundið sem ritstjóri Pressunnar eftir að Rannsóknarskýrslan kom út. Í yfirlýsingu 12. apríl 2010, sagði hann m.a. „Ég hef aldrei fengið krónu afskrifaða í íslensku bankakerfi og stend ekki vel fjárhagslega í dag, frekar en svo fjölmargir aðrir landsmenn. Ef ég hefði notið sérstakrar velvildar bankanna og haft sérstakar innherjaupplýsingar, er varla líklegt að félag í minni eigu hefði átt hlutabréf í bankahruninu og jafnvel keypt slíkt bréf. Við hjónin töpuðum öllum okkar sparnaði og miklu meira en það í hruninu.“
Þrátt fyrir að hafa tapað öllum sparnaði og „miklu meira en það“ samkvæmt orðum Björns Inga sjálfs og þrátt fyrir tapreksturinn árið 2013 hafði Vefpressan, fyrirtæki Björns Inga, bolmagn til að kaupa DV í fyrra og öll blöð Fótspors nýverið. Samkvæmt frétt á Vísi í sumar var haft eftir Arnari Ægissyni, framkvæmdastjóra Pressunnar, að líklega hefði hið 60 milljóna króna tap verið dekkað með yfirfærslu á yfirdrætti í MP Banka.
Ummæli Ólafs út úr Kú?
Björn Ingi var um tíma borgarfulltrúi Framsóknarflokksins í Reykjavík. Þar á undan var hann aðstoðarmaður ráðherra Framsóknarflokksins. Í október árið 2014 hafði Kjarninn eftir Ólafi M. Magnússyni, framkvæmdastjóra mjólkurbúsins Kú og fyrrum stjórnarformanni DV, að Hrólfur Ölvisson, framkvæmdastjóri Framsóknarflokksins hefði fundað þrívegis með sér undir því yfirskini að menn tengdir Framsóknarflokknum vildu kaupa DV. Þetta hafi gerst á þeim tíma þegar Ólafur var enn stjórnarformaður DV, en hann sagði sig úr stjórninni í maí 2013. Orðrétt sagði Ólafur í Kjarnanum: „Þegar ég var stjórnarformaður DV á sínum tíma þá kom framkvæmdastjóri Framsóknarflokksins og hitti mig nokkrum sinnum og spurði hvort ég gæti beitt mér fyrir því að menn tengdir flokknum gætu komist í að kaupa bréf í DV með einhverjum hætti. Það yrði auðvitað ekki flokkurinn sjálfur, heldur menn sem Kaupfélag Skagfirðinga myndi útvega fjármuni til þess að gera það. Ég ljáði auðvitað aldrei máls á þessu.“ Hrólfur segir rangt að Framsóknarflokkurinn hafi viljað eignast hlut í DV. Erfitt virðist að átta sig á hvort ummæli Ólafs í Kú voru út úr kú. Eða ekki.
Saknaði miðils sem skildi framsókn
Sigrún Magnúsdóttir, þingmaður Framsóknarflokksins og umhverfisráðherra, sagði í júlí árið 2014 í samtali við Ríkisútvarpið að hún „sakni fjölmiðils sem skilji Framsóknarfólk og stefnu þeirra“. „Mér finnst alltaf vera mjög tortryggt allt sem Framsóknarmenn leggja til og tala um og snúið út úr því á alla enda og kanta. Við vitum náttúrlega að Fréttablaðið er mest fyrir Samfylkinguna og Bjarta framtíð. Það væri gott fyrir okkur Framsóknarmenn að eiga okkar Fréttablað. Ég bara svona nefni þetta,“ sagði Sigrún en sleppti að nefna ítök útgerðarmanna í Mogganum eða þá staðreynd að Davíð Oddsson, fyrrum valdamesti sjálfstæðismaður landsins, er þar ritstjóri. Kann það að vera tengt þeirri hugmynd sem einkennir ekki síst ýmissa eldri borgara, að sá telst ekki pólitískur hér á landi sem kýs framsókn eða íhaldið.
Vigdís afar ósátt við Rúv
Fræg eru ummæli Vigdísar Hauksdóttur, þingmanns Framsókbarflokksins, í ágúst fyrir tveimur árum þegar hún sagði í viðtali á Bylgjunni sem formaður fjárlaganefndar, að hún væri afar ósátt við fréttaflutning RÚV, fréttastofan væri vinstri sinnuð og höll undir Evrópusambandið. Hún gaf við sama tækifæri til kynna að hagræðingarhópur ríkisstjórnarinnar sem hún sat í myndi leggja til að skorið yrði niður í rekstri RÚV. Fjórum mánuðum síðar urðu útvarpsstjóraskipti á Ríkisútvarpinu þar sem Magnús Geir Þórðarson tók við af Páli Magnússyni. Fyrr á þessu ári sleit svo Gunnar Bragi Sveinsson, flokksbróðir Vigdísar, umsóknartengslum við ESB með bréfi.
Ekkert varð úr ósk um rannsókn
Forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, er í hópi áhrifamestu framsóknarmanna sem ítrekað hafa kvartað undan óvægnum fréttum. Hann hefur kallað umfjöllun fjölmiðla um sig „loftárásir“. Í júní síðastliðnum ritaði Sigmundur Davíð facebook-færslu þar sem hann furðaði sig á því að hótanir í garð ættingja annars stjórnmálamanns væru notaðar í „pólitískum tilgangi“. Þau skrif forsætisráðherra mátti rekja til þess að m.a. Róbert Marshall og Ragnheiður Ríkharðsdóttir, þingflokksformenn Bjartrar framtíðar og Sjálfstæðisflokksins, höfðu vegna „systramálsins“ talað fyrir að rannsökuð yrði hagsmunatengsl hans sjálfs og Björns Inga Hrafnssonar, eiganda Vefpressunnar vegna þess sem fram kom í fjárkúgunarbréfinu. „Það má svo ítreka að ég hafði ekki nokkra einustu aðkomu að eigendaskiptum á DV og veit ekkert um aðdraganda og gang þeirra mála, annað en það sem fram hefur komið í fjölmiðlum,“ sagði Sigmundur Davíð í færslu sinni þá. Kapteinn Pírata, Birgitta Jónsdóttir, var í hópi þeirra sem stigu fram og töluðu fyrir að rannsókn færi fram á tengslunum en ekkert varð úr rannsókninni. Aftur á móti gerði DV vel við þingmann Framsóknarflokksins og forsætisráðherra þegar blaðið stóð fyrir frírri aldreifingu með stóru viðtali við Sigmund Davíð, þar sem sumir töldu sig sakna gagnrýninna spurninga.
“Sama á við um þúsundir sambærilegra fyrirtækja“
Eftir að Vefpressan eignaðist 70% hlut í DV í nóvember í fyrra hefur lestur á DV blaðinu minnkað samkvæmt opinberum mælingum. Færri sækja vefsíðu DV heim en fyrir kaupin en vísbendingar eru um að lesendahópur DV hafi breyst nokkuð eftir eigendaskiptin. Innan úr herbúðum DV hefur Hringbraut heimildir fyrir að taprekstur sé staðreynd. Eigi að síður hafði Vefpressan fjárhagslegt bolmagn til að kaupa upp útgáfurétt af ellefu blöðum Fótspors í júlí síðastliðnum. Í útgáfu Fótspors hafði kveðið mest að tveimur beittum blöðum, Reykjavík vikublaði og Akureyri vikublaði sem bæði voru með gagnrýna ritstjórnarstefnu.
Í fyrirspurn Hringbrautar til Björns Inga kemur fram í forsendu spurningar að ritstjórnarstefna DV hafi breyst síðan Vefpressan eignaðist blaðið. Björn Ingi bregst við með því að segja að ein ástæða þess að hann hyggist ekki svara spurningum blaðamanns sé að sumir punktar í fyrirspurninni séu „fullir af rangfærslum“. „Hjá mér hefur t.d. ekki orðið neitt fjárhagslegt þrot. En eignarhaldsfélag í minni eigu varð illa úti í hruninu og fór svo í þrot. Sama á við um þúsundir sambærilegra fyrirtækja,“ skrifar Björn Ingi en víkur sér undan að svara spurningum Hringbrautar efnislega.
„Algjörlega vanhæfur“
Björn Ingi Hrafnsson nefnir einnig að ein ástæða þess að hann svari ekki spurningunum frá blaðamanni Hringbrautar sé að sá sem ritar þessa samantekt hafi „...að mínu viti gert þig algjörlega vanhæfan til þess að ræða hlutlægt um þessi mál með fyrri yfirlýsingum um fjölmiðla á Íslandi og fjölmiðlafólk“ eins og Björn Ingi kallar það. Haldið skal til haga að greinarhöfundur var í hópi þeirra ritstjóra sem misstu vinnuna þegar Björn Ingi keypti blöðin af Fótspori og lét hafa eftir sér í fjölmiðlum að ekki kæmi til greina að starfa undir eigendavaldi Björns Inga.
Fall Moggans og upprisa
Ef saga fjölmiðlavelda er skoðuð hér á landi dylst fæstum hugur að Mogginn hafði mikil áhrif á fréttaumræðu á Íslandi áratugum saman. Mogginn var stórveldi einkaframtaksins, samofinn vinsældum þeirrar lífsskoðunar sem stefna sjálfstæðismanna naut. Sjálfstæðisflokkurinn fékk oft um 40% fylgi í kosningum og mun fleiri keyptu Moggann en aðhylltust pólitík sjálfstæðismanna. Á síðasta hluta aldarinnar urðu miklar vendingar þegar markaðsfjölmiðlun tók við af pólitískri fjölmiðlun. Bæði týndu mörg pólitísk héraðsblöð tölunni en einnig flest landsblöðin s.s. Tíminn, Alþýðublaðið og Þjóðviljinn. Síðdegisblöð höfðu áður komið fram sem settu ný viðmið í huga margra Íslendinga um hvað fjölmiðlum bæri að setja á dagskrá. Alltaf stóð þó Mogginn af sér hræringarnar, allt fram að tilkomu Fréttablaðsins. Lestrarmælingar á hinu nýja fríblaði slógu áskrifendafjölda Moggans út, sem þýddi að ýmsir auglýsendur hurfu frá Mogganum með tilheyrandi tekjutapi og hægt og sígandi hefur áskrifendum dagblaða fækkað. Það er alheimsþróun, nátengd fríblaðavæðingu og öllu því ókeypis efni sem finna má á Internetinu.
Grímulaus hagsmunagæsla
Önnur dramatísk stund í sögu Morgunblaðsins var eftir hrun þegar Davíð Oddsson hrökklaðist úr Seðlabankanum eftir Búsáhaldabyltingu og upp í Hádegismóa þar sem hann settist í ritstjórastól Moggans að ósk eigenda. Vart er hægt að hugsa sér róstusamara augnablik í sögu fjölmiðlunar á Íslandi, ekki síst þegar haft er í huga að Time setti Davíð í 19. sæti á 25 manna lista sem tímaritið tók saman yfir fólk í heiminum sem bæri mesta ábyrgð á efnahagshruninu árið 2008. Time birti úttekt sína í febrúar árið 2009. Rúmu hálfu ári síðar tók Davíð við ritstjórn Moggans ásamt Haraldi Johannesen. Margir almennir lesendur sneru þá baki við blaðinu auk þess sem komið var að skuldadögum vegna taprekstrar áranna á undan. En afskriftir banka og útgerðarmenn komu blaðinu til bjargar. Útgerðarmenn höfðu komið Davíð til valda þegar hann sigraði Þorstein Pálsson í kosningu til formanns Sjálfstæðisflokksins árið 1991 og um svipað leyti og Davíð varð ritstjóri skipuðu ýmsir auðugir útgerðarmenn og fyrirtæki tengd útgerð sér í hóp helstu eigenda blaðsins. Árið 2013 voru útflutningstekjur sjáv-arútvegsins metnar á 273 milljarða samkvæmt gögnum Hagstofunnar. Stóriðjan aflaði útflutningstekna fyrir 235 milljarða á sama tíma. Stuðningsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa að mestu átt það sameiginlegt að vera bæði fylgjandi óbreyttri sjávarútvegsstefnu og stóriðjustefnu. Báðar stefnurnar eru umdeildar hér á landi meðal almennings og þarf að berjast fyrir þeim.
Fimm milljarða forgjöf
Skoða má skrif Davíðs Oddssonar, ritstjóra Moggans, í þessu ljósi þegar hann hjólaði nýverið í utanríkisráðherra, Gunnar Braga Sveinsson, vegna riftunar Rússa á kaupum á íslenskum makríl. Andúð gegn ESB hefur verið fyrirferðarmikil í ritstjóratíð Davíðs en ekki verður annað sagt en að Davíð og eigendum hans hafi orðið nokkuð ágengt, því bæði er búið að lækka veiðigjöld og rjúfa umsóknarferlið við ESB síðan hann settist á ritstjórastól. Þrátt fyrir færri og færri Moggaáskrifendur eru mörg dæmi um blöð eins og t.d. Wall Street Journal sem hafa mikil völd þrátt fyrir þverrandi lesendahóp. Hagsmunir eigenda Morgunblaðsins eru miklir að áfram verði rekin stjórnmálastefna sem tryggi þeim áframhaldandi yfirráð og milljarðaarð af fiskveiðum úr sameiginlegri auðlind landsmanna eins og verið hefur síðari ár. Stefnan hefur notið stuðnings fleiri valdakjarna sem sjá sér hag í óbreyttu ástandi. Magnús Halldórsson, rannsóknarblaðamaður á Kjarnanum, benti nýverið á að í Árvakri, útgáfufélagi Morgunblaðsins, væri margt ríkasta fólk landsins að finna í hluthafahópnum. Samt hefði Íslandsbanki fellt niður rúmlega fimm milljarða af skuldum hjá félaginu. „Fyrst 4,3 milljarða 2009, þegar nýir hluthafar komu inn, og síðan 944 milljónir árið 2011, jafnvel þó vitað væri að hluthafarnir ættu tugi milljarða í reiðufé. Við það batnaði staðan hjá fyrirtækinu akkúrat um það; 944 milljónir, og samkeppnisaðilar klóruðu sér í hausnum,“ skrifaði Magnús í stöðufærslu á facebook.
Vald þagnarinnar?
Einn liður í ritstjórnarstefnu sem hampar sértækum hagsmunum er að hjóla í það sem sérhagsmunum eigenda fjölmiðilsins stafar ógn af. Önnur leið er þöggun, að hundsa upplýsingar sem fram koma, láta sem þær séu ekki til og birta ekki fréttir af því sem eigendum fjölmiðils kemur illa að birtist. Er þá hugað að skoðanamyndandi áhrifum fjölmiðla. Eitt dæmi um þessa hugsun kann að vera að engar fréttir voru fluttar á blaðsíðum Morgunblaðsins af nýrri sjávarútvegsstefnu Pírata sem kynnt var í síðustu viku. Þetta hafa talsmenn Pírata bent á að væri sérkennilegt en Mogginn hafði áður skammað Pírata fyrir stefnuleysi í fiskveiðimálum. Kannski skýrir það þögn Moggans að stefna Pírata myndi hrófla mjög við „hefðarauði“ eigenda Morgunblaðsins ef hún yrði samþykkt á Alþingi. Píratar vilja að aflaheimildir verði boðnar upp til leigu á opnum markaði. Leigutekjur, allt að 40 milljarðar á ári, mun hærri fjárhæð en nú er innheimt með veiðigjöldum, rynni til sameignarsjóða ríkisins.
Ívilnanir 365
365 er þriðja veldið í íslenskum fjölmiðlaheimi og mætti kalla stórveldi í ljósi umsvifa félagsins. Sumpart hefur fréttastefna Moggans og Fréttablaðsins skarast, enda ólíkir hagsmunir á bak við útgáfurnar, en 365 á það sameiginlegt með Morgunblaðinu að hafa notið mikillar fyrirgreiðslu í bankakerfinu þegar hallaði undan rekstrarfæti. Þórður Snær Júlíusson, ritstjóri Kjarnans, bendir á að á árunum fyrir hrun þegar 365 eignaðist stóran hluta íslensks fjölmiðlamarkaðar hafi fjármagnið sem notað var til kaupanna ekki komið úr vasa eigendanna heldur hafi nánast allt verið tekið af láni. „Í krafti þeirrar stöðu er fyrirtækið gímald á auglýsingamarkaði. Í nóvember 2008 skuldaði félagið sex milljarða króna og 1,5 milljarðar voru á gjalddaga 5. nóvember 2008. Stjórn félagsins ákvað að selja alla fjölmiðlana út úr félaginu til Rauðsólar Jóns Ásgeirs Jóhannessonar á 1,5 milljarða króna. Auk þess myndi hluti skulda fylgja með. Enginn annar fékk að bjóða. Reyndar var verðmiðanum breytt eftir á þegar ljóst var að Jón Ásgeir gat ekki skrapað saman meira en 1.350 milljónum króna,“ skrifar Þórður Snær í úttekt á Kjarnanum. Ritstjóri Kjarnans rekur svo að þorri þeirra peninga sem notaðir voru til að kaupa fjölmiðlana út, 810 milljónir króna, hafi komið frá Högum, sem Jón Ásgeir stýrði þá enn, en kröfuhafar tóku skömmu síðar yfir. Nafni gamla 365 var breytt í Íslensk afþreying og félagið sett í þrot. „Kröfur í búið voru 4,2 milljarðar króna. Undir 500 milljónir fengust upp í þær, 3,7 milljarðar króna töpuðust. Á meðal þeirra sem töpuðu voru eigendur skuldabréfaflokks (að mestu lífeyrssjóðir) og ríkisbankinn Landsbanki Íslands. Landsbanki Íslands var raunar lykilleikandi í því að Rauðsól fékk að kaupa 365.“
Risar sækja að almannaútvarpi
Eina stofnunin í almannaeigu sem kemst nálægt útbreiðslu og áhrifum Moggans og 365 er Ríkisútvarpið. Að almannaútvarpinu hefur þó verið kerfisbundið sótt undanfarið og þá ekki síst af hálfu þeirra tveggja risa sem voru leiðandi á markaði áður en veldi Björns Inga Hrafnssonar reis úr undirdjúpunum. Ritstjóri Morgunblaðsins skrifar varla leiðara eða Reykjavíkurbréf án þess að hnýta í keppinaut sinn í Efstaleitinu. 365 og Rúv berjast blóðugu stríði um auglýsingar. Samkeppnislegt forskot Rúv hefur lengi verið umdeilt í auglýsingaheiminum, enda fær stofnunin árlega milljarða frá almenningi í gegnum svokallaðan nefskatt. Á Íslandi búa aðeins 330.000 manns. Ef sagan sýnir að fjölmiðlarekstur á Íslandi geti aldrei endað með öðru en rekstrartapi, hvernig stendur þá á því að tilteknir hópar fórna miklu fé og fá auk þess ýmsa fyrirgreiðslu peningaaflanna til að setja upplýsingar á dagskrá? Ber að skoða uppkaup Björns Inga Hrafnssonar, hið þriðja veldi fjölmiðla sem nú er að verða til, í ljósi þeirrar spurningar?
Alltaf einhver tengsl
Ákveðin þversögn felst í því að líta á fjölmiðla sem lýðræðislega hornsteina á sama tíma og almenningur er að mestu hættur að styðja við rekstur þeirra með áskriftum. Þá er það lýðræðisleg mótsögn að fjárhagslegar endurreisnir og skuldaafskriftir fjölmiðla flokkist undir forréttindi risanna á fjölmiðlamarkaði á sama tíma og minni fjölmiðlaeiningar róa lífróður.
Hringbraut hafði samband við Guðbjörg Hildi Kolbeins, doktor í fjölmiðlafræði, og bað hana að leggja mat á stöðu frjálsrar fjölmiðlunar á þessum síðustu og verstu tímum. „Sú hugsun felst í hugtakinu \"frjáls blaðamennska\" að fjölmiðlarnir séu með öllu lausir við nokkur hagsmunatengsl. Það geta þeir auðvitað aldrei orðið því einhver á alltaf hagsmuna að gæta, ef það eru ekki eigendurnir sjálfir þá eru það starfsmennirnir eða einhverjir tengdir þeim,“ svarar Guðbjörg Hildur og bætir við: „Ég leyfi mér að fullyrða að á flestum fjölmiðlum hafi fréttir verið látnar hverfa eða komið skipun um að draga þær til baka. Ég varð sjálf vitni að slíku sem blaðamaður. Hins vegar eiga fjölmiðlar meiri möguleika á að vera gagnrýnir ef eignarhald þeirra er mjög dreift og ef fjármögnun þeirra kemur úr mörgum vösum, t.d. með áskrifendum. Það er í raun almenningur sem hefur valdið til að velja um hvers konar blaðamennsku hann vill. Ég tel mjög jákvætt að litlir miðlar eins og Stundin og Kjarninn hafi náð að ryðja sér til rúms og fjölga þannig þeim röddum sem heyrast,“ segir doktor Guðbjörg Hildur Kolbeins.
Almannahagsmunir/sérhagsmunir
Nefna má að Kjarninn, Stundin, Akureyri vikublað og Reykjavík vikublað voru ásamt DV þeir fjölmiðlar sem lögðu frekast upp úr gagnrýninni ritstjórnarstefnu. DV rær nú að mati flestra á önnur mið en áður. Ekki liggur fyrir hvers konar ritstjórnarstefna liggur fyrir Reykjavík vikublaði og Akureyri vikublaði, enda hafa engin tölublöð af þeim komið út síðan Björn Ingi keypti útgáfuréttinn. Sem dæmi um aðra fjölmiðla sem eiga hlutdeild á íslenskum fjölmiðlamarkaði mætti nefna Fréttatímann, N4, ÍNN, Hringbraut og ýmsa fleiri litla fjölmiðla. Jákvæð og létt efnistök einkenna suma þessara miðla, þeir eru ekki dæmi um fjölmiðla sem hægt er að telja líklega til að hjóla í ráðandi öfl, veita þeim trúverðugt aðhald. Áhuginn að hafa eitthvað um gagnrýnar fjölmiðlaraddir að segja virðist því meiri en þegar kemur að fjölmiðlun sem ekki setur það sérstaklega á eigin stefnuskrá að rækta hið svokallaða varðhundshlutverk fyrir hönd almennings.
Hagsmunir stórveldanna
Samstaða er meðal leiðandi fræðimanna í fjölmiðlafræði um að það hafi hamlandi áhrif á heilbrigt lýðræði ef margir fjölmiðlar lenda í höndum of fárra. Að greina almannahagsmuni frá sérhagsmunum er aftur á móti ekki á færi allra lesenda. Áróður getur skilað árangri, einkum til að seilast eftir atkvæðum þeirra sem minnstar bjargir hafa til gagnrýninnar hugsunar. Saga íslenskrar fjölmiðlunar segir einnig að því stærri sem fjölmiðlasamsteypur eru, því meiri burði hafa þær til að njóta fyrirgreiðslu. Með stærðinni vefjast saman valdakerfi, hagsmunir hinna ráðandi njóta skjól undir einum hatti og þeim er í mun að verja sín forréttindi. Það er því full ástæða fyrir almenning að halda vöku sinni og rifja upp fræg ummæli franska rithöfundarins Albert Camus: „A free press can be good or bad, but, most certainly, without freedom a press will never be anything but bad.“
Fréttin af framhjáhaldssíðunni og fjármálaráðherrahjónunum kann að enda sem neðanmálsgrein síðar í hinu stóra viðburðahafi Íslandssögunnar. Kannski er hún þegar að leysast upp í flæðarmálinu? Kannski verður hún á milli tanna fólks þegar almenningur gengur til kjörklefa í næstu þingkosningum. Út frá spurningum um stjórn á umræðu, tengslum valda og upplýsingar er þessi skrýtna smáfrétt þó áhugaverð og kann að vísa út fyrir sig.
Burtséð frá vandræðagangi stjórnmálaleiðtoga þjóðarinnar virðist augljóst að Fjórða valdið eigi um þessar mundir erfiða daga. Ef svo verður áfram lendir hinn lýðræðislegi hornsteinn samfélagsins í hættu og sömu sögu er að segja um almannahagsmuni.
