Eru dýrin bara lifandi kjöt?

Mat­væla­stofn­un, MAST, á að gæta vel­ferðar dýra í land­inu, hús­dýra jafnt sem villtra dýra, og sjá til þess að vernd þeirra og vel­ferð sé tryggð skv. reglu­gerðum og lög­um.

Í raun er þetta um­deil­an­leg ráðstöf­un þeirra ráðherra sem að stofn­un MAST stóðu vegna þess að mat­væli, hús­dýra­hald og kjöt­fram­leiðsla, þar sem hag­kvæmni og arðsemi ráða miklu ann­ars veg­ar og dýra­vernd og dýra­vel­ferð hins veg­ar, eiga oft ekki sam­leið.

Sú til­finn­ing læðist að manni að höf­und­ar MAST hafi litið á dýr­in sem „lif­andi kjöt“; hluta af kjöt- og mat­vælaiðnaði land­búnaðar­ins. Þau þyrftu að vera heil­brigð svo kjötið af þeim yrði hollt og gott fyr­ir mann­fólkið, sem er auðvitað gott – líka fyr­ir vel­ferð dýr­anna – en rétt á eig­in lífi, ein­hverri lífs­gleði og eig­in vel­ferð ættu þau varla.

Hag­kvæmni, sam­keppn­is­staða og – ekki síst – af­koma og arðsemi land­búnaðar­ins skyldu ráða för um­fram dýra­vel­ferð, en hún bygg­ist á birtu, hreinu lofti, góðu hreyf­ing­ar­rými, aðgengi að hreinu vatni og góðu fæði – grænu, vax­andi grasi – úti­veru, frjáls­ræði, sam­veru móður og af­kvæm­is o.s.frv., sem allt kost­ar fjár­muni; dreg­ur úr góðri pen­inga­legri af­komu og arðsemi land­búnaðar­ins.

Dýr eru reynd­ar skil­greind sem „skyni gædd­ar ver­ur“ í mark­miðum laga nr. 55/​2013 og það rétti­lega. Þetta er sagt í mark­miði lag­anna:

„Mark­mið laga þess­ara er að stuðla að vel­ferð dýra, þ.e. að þau séu laus við van­líðan, hung­ur og þorsta, ótta og þján­ingu, sárs­auka, meiðsli og sjúk­dóma, í ljósi þess að dýr eru skyni gædd­ar ver­ur. Ennfremur er það mark­mið lag­anna að þau geti sýnt sitt eðli­lega at­ferli eins og frek­ast er unnt.“

Stein­grím­ur J. Sig­fús­son, sjálf­ur af bænd­um kom­inn og þá at­vinnu- og ný­sköp­un­ar­ráðherra, stóð að þess­ari laga­setn­ingu vorið 2013. Á hann mik­inn heiður og hjart­an­leg­ar þakk­ir skild­ar fyr­ir. Þetta eru ljóm­andi lög, en því miður er ekki alltaf farið eft­ir þeim.

Guðni Ágústs­son, sjálf­ur bóndi og þá land­búnaðarráðherra, setti á lagg­irn­ar Land­búnaðar­stofn­un á Sel­fossi 2005, og síðan voru mat­væla­svið Um­hverf­is­stofn­un­ar og mat­væla­svið Fiski­stofu færð til Land­búnaðar­stofn­un­ar af eft­ir­manni Guðna, Ein­ari K. Guðfinns­syni, árið 2008.

Aug­ljóst er því að til­gang­ur­inn með þess­ari stofn­un var – að yf­ir­gnæf­andi leyti – að fara með mat­væla­mál, enda nafn­inu breytt í þá veru. Varla var rými fyr­ir dýra­heill, nema að því leyt­inu til sem það hentaði hags­mun­um land­búnaðar­ins og kjötiðnaðar­ins.

Í raun hefði dýra­vernd og dýra­vel­ferð átt að hald­ast hjá Um­hverf­is­stofn­un eða öllu held­ur Nátt­úru­fræðistofn­un Íslands, sem bet­ur má treysta fyr­ir dýra­heill að mati und­ir­ritaðs, og hefði um­hverf­is­ráðherra átt að vera yfir þess­um mála­flokki frek­ar en land­búnaðarráðherra.

Með slíku skipu­lagi hefðu dýr­in fengið eig­in for­svars- og tals­mann, sem hefði beitt sér fyr­ir þau gegn bænd­um og kjötiðnaði þegar til hags­muna­árekstra hefði komið en að öðru leyti sam­ræmt dýra-, nátt­úru- og um­hverf­is­vernd, en þetta teng­ist auðvitað allt og á sér eðlis­læga sam­leið.

Um­hverf­is­stofn­un vinn­ur margt vel, er hún er und­ir rík­um áhrif­um veiðimanna, enda var nú­ver­andi formaður skot­veiðimanna, Skot­víss, veiðistjóri hjá Um­hverf­is­stofn­un um langt ára­bil, áður en hann tók að sér form­lega for­ræðis­hlut­verk fyr­ir skot­veiðimenn.

Þess vegna sagði ég að senni­lega mætti treysta Nátt­úru­fræðistofn­un Íslands bet­ur fyr­ir dýra­heill, þó að þar kunni líka að vera pott­ur brot­inn. Á ég þar við ríf­leg­ar og óhóf­leg­ar til­lög­ur til rjúpna­veiða, langt um­fram styrk stofns og viðkomu.

Sem dæmi um skort MAST til að taka á dýra­vernd­ar- og dýra­vel–ferðamálum vil ég taka þetta dæmi:

Í því ill­viðri sem gekk yfir landið 10.-12. des­em­ber sl. fór­ust a.m.k. 29 fol­öld, 34 trippi, 30 hryss­ur og 15 hest­ar, sam­tals 108 dýr, með kvala­full­um og hörmu­leg­um hætti, króknuðu til dauða, bara í Húnavatnssýslum og Skagaf­irði.

Á vefsíðu MAST er frá þessu greint 3. janú­ar sl. Er talað um „0,5% af­föll“ þeirra um 20.000 úti­hrossa sem áttu að hafa verið á svæðinu þessa daga. Hjá MAST eru 108 líf­ver­ur, spen­dýr eins og við mann­fólkið, sem frusu í hel vegna aðstöðu- og skjólleys­is, bara „0,5% af­föll“. Hvers kon­ar hugs­un­ar­hátt­ur er þetta eig­in­lega?

Að öðru leyti má skilja þessa færslu á vefsíðu MAST sem svo að þetta sé ekk­ert stór­mál; ekk­ert hafi verið við þessu að gera, þetta hafi bara verið eðli­legt.

Á svipaðan hátt er reynt að gefa í skyn að lög­boðnir skjól­vegg­ir séu verri en ekk­ert – það er líka sá póll sem ýms­ir bænd­ur vilja taka í hæðina – þar mynd­ist bara skafl­ar, sem kaf­færi hross­in og drepi þau.

Þetta kann að eiga við ef skjól­vegg­ir eru ekki reist­ir skv. lög­um, með skjól fyr­ir öll­um vindátt­um og minnst tveir metr­ar á hæð; þetta þýðir auðvitað skjól­vegg með þrem­ur vængj­um, og, ef það skyldi ekki duga, bæri góðum og ábyrg­um bænd­um að bæta þaki ofan á til að tryggja líf, limi og vel­ferð sinna hesta.

Of­an­greind afstaða og mál­flutn­ing­ur MAST til hörmu­legs dauðdaga 108 útigangs­hrossa vegna aðstöðu- og skjólleys­is er mik­il von­brigði fyr­ir alla dýra­vini, en hún gef­ur til kynna að MAST sé í reynd fyrst og fremst mat­væla­stofn­un; ekki stofn­un fyr­ir dýra­heill.