„Við búum við lýðræðislegt stjórnskipulag. Hvað felur það í sér? Það felur það í sér að við borgararnir veljum okkur stjórnendur með reglulegum hætti. Við vitum að það eru Alþingiskosningar á fjögurra ára fresti og meirihluti Alþingis myndar svo ríkisstjórn. Þetta stjórnkerfi sækir umboð beint til almennings. Síðan er það bara staðreynd að það koma þarna þessir lýðræðislega kjörnu fulltrúar og þeir koma inn í þessar valdastofnanir sem ráðuneytin eru og reyndar ýmsar ríkisstofnanir [líka].“
Þetta sagði Jón Steinar Gunnlaugsson hæstaréttarlögmaður, í viðtali við Sigmund Erni í frétta- og umræðuþættinum 21 á Hringbraut í gærkvöld. Þar ræddi hann völd embættismanna á Íslandi, sem hann telur vera allt of mikil og skapi fyrir vikið lýðræðishalla.
„Þá sitja þar [í ráðuneytunum] á fleti fyrir embættismenn, æviskipaðir oftast nær, sem hafa alla þræði í hendi sér. Ráðherrarnir eru veikburða gagnvart þessu, hræddir jafnvel að þeir þekki ekki nægilega vel til mála. Ég bara held, og mín reynsla segir mér það, að embættismenn sem sitja í ráðuneytunum viti vel af því að þeir hafa þarna völd sem enginn hefur í raun og veru fengið þeim og þeir þurfa aldrei að bera neina ábyrgð á, sem geta í mörgum tilfellum verið meiri heldur en hinna lýðræðislega kjörnu fulltrúa,“ útskýrði hann.
Jón Steinar sagði þetta stigveldi kallast á við gamla gamanþætti. „Við munum eftir þáttum sem voru sýndir í sjónvarpinu fyrir mörgum árum sem hétu Já, ráðherra. Þar hlógum við að þessu en þar var verið að lýsa nákvæmlega þessu: Hvernig hinir föstu embættismenn í ráðuneytum taka völdin af hinum lýðræðislega kjörnu fulltrúum.“
Nánast ómögulegt að koma embættismönnum frá
Jón Steinar telur að Íslendingar búi við embættismannaræði í allt of miklum mæli. „Kerfið okkar er það að við ætlumst til þess að menn bjóði sig fram til þátttöku í að stjórna ríkinu með ákveðinn pólitískan boðskap á vörunum sem er kynntur almenningi og síðan ef þeir ná völdum í gegnum þetta kerfi þá eru þeir þangað komnir til þess að framfylgja þeirri stefnu sem þeir buðu sig fram til þess að framfylgja. En, það er kannski ekki þannig.“
„Ég vil taka það fram að þetta er ekki bara árás á einhverja embættismenn hjá mér, ég held að stjórnmálamenn beri mjög mikla ábyrgð á þessu,“ heldur hann áfram. „Ég held að margir þeirra fari inn í ráðuneytin, það er voða gaman svona að verða ráðherra, klippa á einhverja borða og gera eitthvað svona, [og að] í staðinn fyrir að taka bara stjórnina til þess að framfylgja ákveðinni pólitískri stefnu sem þeir hafa og hafa sannfæringu fyrir að sé rétt, þvert á móti þá kannski koma þeir og embættismennirnir sem eru sterkir á fleti fyrir þekkja miklu betur gallana í stjórnkerfinu.“
Embættismennirnir hafi því alla þræði í hendi sér. „Það hreyfist svo að þeir hafi nú ekki miklar áhyggjur af þessum ráðherrum því að þeir staldri nú bara stutt við og munu kannski aðeins trufla eitthvað en ekkert meira en það. Meira að segja höfum við í settum lögum búið þessum embættismönnum alveg sérstakt starfsöryggi. Það er nánast ómögulegt að koma þeim úr embætti. Það vita það allir sem þekkja til þessara mála að ef til dæmis einhver starfsmaður í ráðuneyti, embættismaður sem sinnir ekki þeim störfum sem gert er ráð fyrir að hann sinni, þá er hann ekkert rekinn, hann er bara aðeins fluttur til hliðar og einhver annar ráðinn til að vinna vinnuna sem hann átti að gera. Þannig sitjum við örugglega uppi með allt of marga starfsmenn, bæði í stjórnarráðinu og öðrum ríkisstofnunum. Ég segi að við eigum að reyna að skera þetta upp.“
Viðtalið við Jón Steinar í heild sinni má finna hér:
