Við mat á ummælum sem birt voru í frétt Hringbrautar kl. 12.30 miðvikudaginn 5. nóvember 2015 ber að líta til þess að einn af stærstu fjölmiðlum landsins, Fréttablaðið, hafði degi fyrr birt frétt á forsíðu sinni um að lögregla hefði til rannsóknar „gróft kynferðisafbrot“ sem sagt var hafa átt sér stað á bekkjarskemmtun nemenda Háskólans í Reykjavík helgina 16. til 17. október það árs og voru þolendur sagðir tvær skólasystur gerandans. Var í fréttinni einnig vitnað til yfirlýsingar frá háskólanum um að fram hefðu komið upplýsingar um „alvarlegt atvik innan hóps nemenda í frumgreinadeild skólans“. Í málinu er einnig óumdeilt að á þessum tíma hafði lögregla einnig móttekið kæru tveggja nemenda við skólann vegna kynferðisbrota, svo sem einnig kemur fram í téðri frétt Fréttablaðsins þótt þar sé raunar einnig vikið að því að lögregla hafi varist allra svara um það hvort kærur hefðu borist.
Á það verður fallist með stefnendum að í umræddri frétt Hringbrautar hafi, með orðalaginu „grunur um viðurstyggilegan brotavilja“, verið dróttað að því að brot stefnenda væru sérlega ámælisverð og þá jafnvel með einhverjum hætti umfram það sem almennt á við um alvarleg kynferðisbrot af því tagi sem hér um ræddi. Að mati dómsins var þó hér í öllum meginatriðum um að ræða efnislega sambærilega frásögn þeirri sem áður hafði birst í Fréttablaðinu, þar sem meðal annars var vísað til þess að umrædd brot væru „gróf“. Fól tilvísun Hringbrautar til „heimildar í úr nemendahópi HR“ um „grun á viðurstyggilegum brotavilja“ því í reynd ekki í sér efnislega viðbót við fyrri fréttaflutning Fréttablaðsins. Þá var hér vitnað til gildisdóms ónafngreinds nemanda um alvarleika þeirra brota sem Hringbraut mátti ætla að væru til rannsóknar hjá lögreglu samkvæmt fyrrgreindri umfjöllun Fréttablaðsins.
Játa verður blaðamönnum svigrúm til þess að setja fram fréttir sínar með þeim stílbrögðum sem þeir kjósa eða velja úr ummælum viðmælenda sinna gildishlaðið orðalag sem þeir telja best þjóna fréttaflutningi sínum á hverjum tíma. Í umræddri frétt Hringbrautar var með skýrum hætti vísað til fréttaflutnings Fréttablaðsins og mátti lesanda því vera vel ljóst að þær ásakanir sem fjallað var um í fréttinni byggðust að meginstefnu á þeirri heimild, þó svo að einnig væri vísað til ummæla ótilgreinds nemanda við Háskólann í Reykjavík. Svo sem áður greinir er ekkert fram komið í málinu um að stefndi hafi haft ástæðu til að ætla að fréttaflutningur Fréttablaðsins væri rangur. Með hliðsjón af eðli fréttarinnar, sem að meginstefnu var endursögn fréttaflutnings annars miðils, og þeirra aðstæðna sem uppi voru í málinu að öðru leyti verður það ekki heldur virt stefnda til sakar að hafa ekki leitað eftir sjónarmiðum stefnenda.
Frétt Hringbrautar kl. 8:02 9. nóvember 2015 fól eingöngu í sér endursögn á fréttaflutningi Fréttablaðsins sama dag án þess að þar væri bætt við nýjum ásökunum, upplýsingum um stefnendur eða öðrum efnisatriðum. Svo sem áður greinir er ekkert fram komið um að stefndi eða aðrir starfsmenn Hringbrautar sem komu að vinnslu fréttarinnar hafi haft ástæðu til þess að ætla að fréttaflutningur Fréttablaðsins væri rangur. Með sama hætti og áður greinir verður það ekki heldur virt stefnda til sakar að hafa ekki, við þessar aðstæður, leitað eftir sjónarmiðum stefnenda.
Að öllu þessu virtu telur dómurinn að sú tjáning sem fólst í framangreindum fréttum Hringbrautar 5. og 9. nóvember 2015 hafi fallið innan marka 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eins og greinarnar verða skýrðar samkvæmt því sem áður greinir. Verður stefndi þar af leiðandi ekki látinn sæta ábyrgð á einstökum ummælum sem fram komu í fréttunum samkvæmt 235. gr. hegningarlaga og sýknaður af öllum kröfum stefnenda vegna þeirra ummæla sem tilgreind eru í 1. til 4. lið kröfugerðar þeirra.
B
Að því er varðar ummæli í frétt Hringbrautar sem birtist kl. 11:25 9. nóvember 2015 er um það deilt hvort fyrirsögn fréttarinnar, „Komið í veg fyrir þriðju nauðgunina“, hafi verið með spurningarmerki eða ekki við upphaflega birtingu fréttarinnar á Netinu. Í málinu liggja fyrir tvö endurrit fréttarinnar og er fyrirsögn hennar, í því endurriti sem stefndi hefur lagt fram, með spurningarmerki en ekki í því endurriti sem stefnendur hafa lagt fram. Það endurrit sem stefndi hefur lagt fram í málinu ber með sér að hafa verið prentað út 25. september 2018, en það endurrit sem stefnendur hafa lagt fram ber með sér að hafa verið prentað út mun fyrr, eða 1. apríl 2016. Að þessu virtu verður að miða við að fréttin hafi, a.m.k. á einhverju tímabili, birst með þeirri fyrirsögn sem tilgreind er í kröfugerð stefnenda.
Í umræddri fyrirsögn fólst fyrirvaralaus fullyrðing um nýtt og sjálfstætt brot sem tengt var stefnendum í meginmáli fréttarinnar. Á það verður fallist að fyrirsögnina verði allt að einu að virða í ljósi meginmáls fréttarinnar þar sem fullyrðingin var studd „upplýsingum Hringbrautar úr nemendahópi Háskólans í Reykjavík“. Sama á við um aðrar þær fullyrðingar í meginmáli fréttarinnar sem stefnendur telja að hafi brotið gegn sér, þ.e. að stefnendur hafi haft „fleiri fólskuverk í hyggju“ og að „þriðja unga konan hafi sloppið naumlega þegar kærasti hennar hafi náð að sækja hana“ á skemmtistað sem annar stefnenda hafi tengst.
Gagnstætt því sem átti við um þær aðrar fréttir Hringbrautar sem áður greinir var frásögn Hringbrautar af tilraunum stefnenda til nýrra kynferðisbrota ekki studd umfjöllun annarra fjölmiðla og byggðist hún alfarið á „upplýsingum Hringbrautar úr nemendahópi Hringbrautar“, svo sem áður greinir. Á þessum tíma höfðu stefnendur verið tilgreindir með svo ítarlegum hætti í fjölmiðlum að vandalítið var fyrir þá sem vildu að komast að því hverjir þeir væru. Mátti blaðamönnum Hringbrautar því vera ljóst að í reynd fjallaði frétt þeirra um persónugreinanlega einstaklinga. Að mati dómsins mátti blaðamönnum Hringbrautar einnig vera vel ljóst að hér var um að ræða hreinar sögusagnir við aðstæður sem einkenndust af geðshræringu meðal ýmissa nemenda Háskólans og jafnvel múgæsingu sem teygði sig út fyrir veggi skólans. Af framburði Björns Jónasar Þorlákssonar, fyrrverandi blaðamanns Hringbrautar, fyrir dómi verður ekki dregin önnur ályktun en sú að engin tilraun hafi verið gerð til þess að rannsaka umræddar sögusagnir nánar, svo sem með viðtölum við sjónarvotta eða með því afla upplýsinga frá lögreglu. Þá staðfesti téður Björn að ekki hefði verið reynt að leita eftir afstöðu stefnenda þar sem fram hefði komið í öðrum fréttum að ómögulegt væri að ná sambandi við þá. Ekki er um það deilt að umræddar sögusagnir reyndust vera ósannar og án tilefnis.
Það er álit dómsins að með því að birta, án frekari rannsóknar og án þess að leitast við að afla sjónarmiða stefnenda eða annarra sem skýrt gátu málið frá þeirra sjónarhóli, hafi starfsmenn Hringbrautar bersýnilega brugðist skyldu um hlutlægni og nákvæmni í fréttaflutningi. Þótt í fréttinni væri vísað til „upplýsinga Hringbrautar úr nemendahópi Háskólans í Reykjavík“ fólst í fyrirvaralausri fyrirsögn fréttarinnar ákveðin afstaða til trúverðugleika heimildarinnar. Þá var í engu lögð áhersla á að hér væri aðeins um hreinar sögusagnir að ræða eða leitast við að gera aðra fyrirvara við áreiðanleika téðrar heimildar. Að mati dómsins gat þessi fréttaflutningur, sem í raun var ekki annað en útbreiðsla á óstaðfestum en jafnframt alvarlegum áburði meðal ótilgreindra nemenda við Háskólann í Reykjavík, ekki helgast af því að hér væri um að ræða málefni sem ætti erindi við almenning þannig að hann nyti verndar 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þvert á móti var téður fréttaflutningur af því tagi sem full ástæða er til að setja skorður í lýðræðislegu þjóðfélagi sem kennir sig við réttarríki, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Með þessum óvandaða fréttaflutningi var því brotið freklega gegn friðhelgi einkalífs og æru manna sem voru, svo sem áður greinir, ekki opinberar persónur. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsins að þau ummæli í umræddri frétt Hringbrautar sem tilgreind eru í 5. til 7. lið kröfugerðar stefnenda hafi öll brotið gegn 235. gr. hegningarlaga og verður því fallist á kröfu stefnenda um ómerkingu þeirra samkvæmt 241. gr. sömu laga.
Að því er varðar ummæli í umræddri frétt Hringbrautar um að svo virðist sem íbúð í Hlíðunum hafi verið útbúinn sérstaklega fyrir hrottalegar nauðganir með ýmsum tækjum til ofbeldis, sbr. 8. lið í kröfugerð stefnenda, var um ræða endursögn á frétt Fréttablaðsins sama dag ásamt beinni tilvísun til þess miðils. Þótt sú fullyrðing sem fólst í ummælunum hafi síðar reynst röng liggur ekkert fyrir um að blaðamenn Hringbrautar hafi vitað betur eða haft ástæðu til þess að draga þennan fréttaflutning Fréttablaðsins í efa. Eiga því hér við sömu sjónarmið og áður ræðir um ummæli í öðrum fréttum Hringbrautar 5. og 9. nóvember 2015. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnenda vegna þessara síðastgreindu ummæla.
C
Að mati dómsins þykja stefnendur eiga rétt á miskabótum samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi stefnda vegna hinna ærumeiðandi aðdróttana sem fólust í hinum ómerktu ummælum og fólu í sér ólögmæta meingerð gegn friði, æru og persónu þeirra. Við ákvörðun bóta verður að horfa til þess að umfjöllun fjölmiðla hafði víðtæk og neikvæð áhrif á líf þeirra, meðal annars þannig að báðir hafa þeir þurft að hverfa frá því námi og starfi sem þeir sinntu áður og flytja búferlum. Þótt stefnendur hafi aldrei verið nafngreindir í umfjöllun stefnda telur dómurinn komið fram að hinn 9. nóvember 2015, þegar hin ómerktu ummæli voru látin uppi, hafi, svo sem áður greinir, verið vandalaust fyrir þá sem vildu að komast að því hverjir mennirnir væru. Svo sem áður er lýst var um að ræða rangar og tilhæfulausar ásakanir gegn stefndu um alvarleg brot við aðstæður sem í ýmsu tilliti einkenndust af vaxandi múgæsingu. Báru stefnendur fyrir dómi að þeir hefðu á þessum tíma óttast um öryggi sitt og telur dómurinn þann framburð trúverðugan.
Áður er rakið að fréttaflutningur Hringbrautar af ætluðum nýjum brotum stefnenda, ekki síst fyrirvaralaus fyrirsögn fréttarinnar 9. nóvember 2015 þess efnis, gat með engum hætti helgast af lýðræðislegu hlutverki fjölmiðla. Þvert á móti brást fjölmiðillinn skyldum sínum að þessu leyti og afvegaleiddi enn frekar þá umræðu sem þá geisaði um mál stefnenda. Þá leitaðist fjölmiðillinn ekki með neinum hætti við að rétta hlut stefnenda síðar þegar atvik málsins skýrðust. Á hinn bóginn verður að horfa til þess að umfjöllun Hringbrautar var einungis hluti af heildarumfjöllun fjölmiðla um mál stefnenda á þeim tíma sem hér um ræðir og verður að ætla að umfjöllun annarra og stærri miðla hafi orsakað miska stefnanda í mun meira mæli en téð ummæli í frétt Hringbrautar. Að þessu virtu þykja miskabætur til hvors stefnenda samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hæfilega ákveðnar 250.000 krónur. Með vísan til 2. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verða vextir ekki dæmdir.
Með vísan til 59. gr. fjölmiðlalaga nr. 38/2011 verður fallist á kröfu stefnenda um að forsendur og niðurstaða dóms í málinu verði birt á netmiðlinum www.hringbraut.is, á þeim stað að eftir verði tekið, eigi síðar en sjö dögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum 50.000 króna dagsektum fyrir hvern dag án birtingar umfram áðurgreindan frest.
Eftir úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum, hvorum um sig, stærstan hluta málskostnaðar þeirra, en við ákvörðun málskostnaðar verður þó horft til þess að stefnendur hafa rekið málið sameiginlega. Þykir málskostnaður til hvors stefnanda um sig hæfilega ákveðinn 500.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.
Af hálfu stefnenda flutti málið Vilhjálmur H. Vilhjálmsson lögmaður.
Af hálfu stefnda flutti málið Gunnar Ingi Jóhannsson lögmaður.
Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.
DÓMSORÐ:
Eftirfarandi ummæli, sem birtust á netmiðlinum Hringbraut 9. nóvember 2015, skulu vera dauð og ómerk: „Komið í veg fyrir þriðju nauðgunina“; „Sú saga gengur meðal nemenda Háskólans í Reykjavík að mennirnir sem grunaðir eru um að hafa nauðgað tveimur konum hafi haft fleiri fólskuverk í hyggju. Naumlega hafi verið komið í veg fyrir þriðju nauðgunina.“;„Þriðja unga konan hafi sloppið naumlega þegar hennar kærasti hafi náð að sækja hana.“. Að öðru leyti er stefndi, Sigmundur Ernir Rúnarsson, sýkn af kröfum stefnenda, Elvars Más Atlasonar og Sveins Rafns Eiríkssonar, um ómerkingu ummæla.
Stefndi greiði hvorum stefnenda 250.000 krónur í miskabætur.
Birta skal forsendur og dómsorð dóms þessa eigi síðar en sjö dögum eftir dómsuppkvaðningu á netmiðlinum www.hringbraut.is, á þeim stað að eftir verði tekið, eigi síðar en sjö dögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum 50.000 króna dagsektum fyrir hvern dag án birtingar umfram áðurgreindan frest.
Stefndi greiði hvorum stefnenda 500.000 krónur í málskostnað.
