Bjarni ben skammaður fyrir að sækja fund hjá hitler: spurði hvorn hann ætti að skjóta fyrst, hitler eða bjarna?

Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins, rifjar upp í viðtali í þættinum Lífið er lag á Hringbraut að Bjarni Benediktsson eldri, sem þá var forsætisráðherra hafi verið skammaður fyrir að hafa sótt fund hjá Adold Hitler, sjá myndskeið neðst í umfjöllun.

Bjarni þurfti á sínum valdatíma margsinnis að verja sig gagnvart þeim orðrómi að hann væri hallur undir Hitler og hugmyndafræði hans. Það er svo sem ekkert einkennilegt að Bjarni hafi neyðst til að grípa til varna fyrir sig og flokkinn, í ljósi þess að Þjóðernishreyfing Íslendinga, sem stofnuð var 1933 að þýskri fyrirmynd og varð síðar hluti af Flokki þjóðernissinna, átti eftir að verða hluti að Sjálfstæðisflokknum þ.e. margir meðlimir gengu í Sjálfstæðisflokkinn og komust þar til valda. Illugi Jökulsson sagði um þetta:

„Margir af þeim gengu þá í Sjálfstæðisflokkinn og sumir urðu áhrifamenn þar. Sumir af þeim áttu að stunda njósnir hér á landi og þeir sem voru erlendis voru jafnvel sendir hingað með kafbátum til þess en sú starfsemi var í skötulíki þegar allt kom til alls. Sumir fóru og börðust á austurvígstöðvunum og sú saga hefur ekki verið sögð nema að litlu leyti enda höfðu þeir ekki hátt um það þegar þeir sneru aftur.“

Eftir stríð var reynt að þegja þetta í hel og þrýst á að fá handtekna nasista heim til að þeir slyppu við refsingu. Illugi segir um þetta: „Eftir stríðið vegnaði mörgum af þessum mönnum prýðilega í íslensku þjóðfélagi og komust til áhrifa, bæði í stjórnmálum og í viðskiptum. Sjálfsagt fóru einhverjir í hundana eins og gerist en enginn af þeim þurfti að gjalda þess á nokkurn hátt að hafa verið nasisti. Það var þagað um þetta í marga áratugi eftir stríð.“

Dæmi um þetta er þegar Ólafur Pétursson var sendur heim frá Noregi eftir þrýsting frá íslenskum stjórnvöldum. Í umfjöllun DV um Ólaf sagði: Hann var kallaður íslenski böðullinn og var samstarfsmaður þýskra nasista í Noregi. Ólafur hélt til Noregs í nám skömmu fyrir stríð og kynntist þar mönnum úr leyniþjónustu þýska hersins. Hann gekk þeim á hönd og kom upp um marga úr norsku andspyrnuhreyfingunni, sérstaklega í borginni Björgvin. Lentu margir í fangabúðum og rúmlega tuttugu voru drepnir vegna Ólafs. Einn af þeim sem Ólafur kom upp um var íslenskur maður að nafni Leifur Muller, sem ætlaði að yfirgefa landið með ólöglegum hætti. Var hann sendur í Sachsenhausen-búðirnar, skammt frá Berlín, þar sem beið hans vítisvist sem hann náði sér aldrei fyllilega eftir.

Í stríðslok var Ólafur kominn til Danmerkur og þaðan ætlaði hann að flýja til Íslands með skipinu Esju. En Bretar stöðvuðu skipið, handsömuðu hann og komu honum aftur til Noregs til að svara fyrir glæpi sína. Þar var hann dæmdur til 20 ára þrælkunarvinnu vorið 1947 en Íslendingar þrýstu fast á að honum yrði sleppt til Íslands sem var gert sama ár, Norðmönnum til mikillar gremju.

Allir flokkar í utanríkismálanefnd Íslands vildu Ólaf lausan, líka Sósíalistar, og Bjarni Benediktsson utanríkisráðherra gekk harðast fram. Eftir stríðið stofnaði Ólafur endurskoðunarskrifstofu í Reykjavík.

Í umfjöllun á Vísi er haft eftir Illuga Jökulssyni:

„Í bókinni okkar bræðra um íslenska nasista eru birtar umræður um málið í utanríkismálanefnd, og þar kemur fram að allir voru sammála um að leggja yrði þunga áherslu á að fá Ólaf látinn lausan. Þar var hlutur Bjarna Benediktssonar utanríkisráðherra mestur og verstur, en Einar Olgeirsson fulltrúi kommúnista var til dæmis líka áhugamaður um að fá þennan stríðsglæpamann látinn lausan.“

Í febrúar 1958, þegar Bjarni Benediktsson var ritstjóri Morgunblaðsins, og um tíma var hann ritstjóri á sama tíma og hann var ráðherra, skrifaði Bjarni langt Reykjavíkurbréf í þeim tilgangi að sverja af sér tengingu við Nasista. Helgi Sæmundsson, þá ritstjóri á Alþýðublaðinu, hélt úti dálki þar sem hann bauð lesendum að senda sér drauma til ráðninga og líklega í eina skipti í íslenskri fjölmiðlasögu sem ritstjóri hefur ráðið drauma í eigin blaði, skal þó ekki fullyrt um það.

En Bjarni Benediktsson fjallaði um einkennilegar draumráðningar Helga og vitnaði í það sem fram kom í Alþýðublaðinu í sínu Reykjavíkurbréfi.

„Varð honum starsýnt á einræðisherrann, sem gekk um gólf í glersalnum og hafði skrítna tilburði í frammi, æfði sig í handaslætti og reigingi fyrir framan spegil, stefndi fólki á fund sinn og rak það svo brott, öskraði valdboð í síma og leit út eins og hamstola væri. Allt í einu gekk sendiboði að sögumanni mínum og mælti:

„Nú kemur hann í heimsókn til Bjarna“.

 Ætlaði sá, sem drauminn dreymdi að inna eftir nánari skýringu, en kom í sömu andrá auga á svartan bíl, er ók upp að bækistöð einræðisherrans Út úr honum steig Adolf Hitler og gekk inn í glersalinn. Bjarni rann til móts við hann, féll um háls gestinum og fagnaði honum ákaflega og dansaði síðan í kringum Hitler, sem var gamallegur orðinn, lotinn í herðum og tekinn í andliti. Fannst þá sögumanninum hann snúa sér að hópnum, sem honum fylgdi og skipa:

„Fáið mér byssuna“.

Vissi hann ekki fyrri til en í höndum hans var forláta riffill, kjörgripur að allri smíð. Bar hann vopnið upp að vanga sínum og miðaði á Hitler og Bjarna, þar sem þeir létu vel hvor að öðrum inni í glersalnum. Þóttist hann eiga alls kostar við þá félaga enda skotfærið ákjósanlegt. En sem hér var komið sögunni og ekki annað eftir en hleypa af, sneri sögumaðurinn sér að förunautunum og spurði:

„Hvorn á ég að skjóta fyrst?“

Gott er að vita það frá Helga Sæmundssyni, að hér skuli ekkert fara á milli mála. En víst væri Bjarna Benediktssyni fengur í því að það rættist úr draumnum, að hann kynni að dansa, því að þá list hefur hann aldrei iðkað í vöku sjálfs sín, þótt skömm sé frá að segja.

Sjálfsagt er nú að reyna, hvort þessi gáfa hefur gefizt honum fyrir draumfarir vinar Helga Sæmundssonar, svo að draumamaðurinn verði þó að einhverju leyti sannspár. Um kunningsskapinn við Hitler er það annars að segja, að á Berlínarárunum sótti Bjarni Benediktsson tvisvar sinnum fundi nazista og gerði sér mun tíðförulla á aðrar samkomur. Annar fundurinn var nauðaómerkilegur stúdentafundur, svo leiðinlegur, að þá Íslendinga, sem þangað fóru saman, fýsti ekki að sækja fleiri slíkar samkomur. En með Bjarna Benediktssyni mun þá hafa verið nafni hans Guðmundsson blaðafulltrúi, einhver sannfærðasti lýðræðissinni á landi hér.

Hinn fundurinn varð sögulegri, því að þar talaði sjálfur Hitler. Í fylgd með þeim, er þetta ritar, var þar síðar ritstjóri Alþýðublaðsins, nú einn af þingmönnum Alþýðubandalagsins. Voru þeir báðir ámóta hrifnir af ræðumanni og töldu honum mjög hafa mistekizt.

Verður þó ekki um það deilt, að á landa sína hafði hann stundum hrein sefjunaráhrif, en það kom sem sagt ekki fram á þessum fundi. Geta má samt þess, að þarna var einnig þriðji Íslendingurinn, þó að ekki væri með hinum tveimur. Eftir á þótti honum mun meira til koma en þeim, og festist nazisminn þó ekki rækilegar í honum en svo, að síðan hefur hann orðið einn skeleggasti baráttumaður kommúnista á Íslandi.

Annað samband Bjarna Benediktssonar við nazista en þetta mun ekki verða fundið, þótt leitað sé með logandi ljósi.

Segja má, að þessar endurminningar komi ekki öðrum við, en í þessum efnum er ekkert að dylja, og þegar koma á nazistastimpli á stærsta stjórnmálaflokk íslenzku þjóðarinnar, þann sem lýðræðinu hefur verið tryggastur af öllum íslenzkum stjórnmálaflokkum, vegna þess, að ungur maður nam lögfræði í Berlín fyrir meira en aldarfjórðungi, þá er rétt að gera það að nokkru umræðuefni.

Bjarna svarað í Tímanum

Tíminn ákvað að gera sér mat úr skrifum Bjarna stuttu síðar. Þar sagði að nazistar hefðu verið innlimaðir í Sjálfstæðisflokkinn. Þar sagði:

„Endalok Þjóðernishreyfingar Íslendinga urðu þau, að hún rann alveg inn í Sjálfstæðisflokkinn og sú varð einnig raunin með það ibrot, sem klauf sig úr henni í bæjarstjórnarkosningunum 1934 og hélt uppi sjálfstæðri starfsemi nokkur næstu árin.

Aðalmennirnir þar voru Guttormur Erlendsson og Birgir Kjaran, sem nú eru nánustu sálufélagar Bjarna Benediktssonar. Þessi samrunni nazista við Sjálfstæðisflokkinn, var heldur ekki óeðlilegur, því að flokkurinn tók upp nazísk vinnubrögð í sívaxandi mæli á þessum árum.

Þá sagði einnig að Bjarni og hans menn gætu ekki svarið af sér tengsl sín við nazista og mögulegt væri að fyrirgefa þetta ef um bernskubrek væri að ræða. Í Tímanum sagði einnig:

„Sagan vitnar líka svo rækilega á móti honum að öll slík viðleitni hans getur ekki orðið annað en misheppnað yfirklór.“

Frásögn Styrmis

Við hverfum nú aftur til nútímans. Til viðtalsins við Styrmi Gunnarsson í Lífið er lag. Þar sagði Styrmir stuttlega frá hvernig það hefði komið til að Bjarni Benediktsson sat fund þar sem Hitler hélt ræðu. Styrmir segir:

„Þetta er lítið samfélag. Það er þekkt að Ólafur Thors og Einar Olgeirsson voru nánir vinir. Það sem er minna þekkt er að Bjarni heitinn Benediktsson og tengdafaðir minn Finnbogi Rútur Valdimarsson sem var þingmaður Sósíalistaflokksins að þeir tveir voru líka mjög nánir vinir.“

Styrmir bætir við að í Berlín hafi Bjarni og Finnbogi Rútur upplifað ýmislegt í tengslum við pólitík. Styrmir segir:

„Bjarni var skammaður í þinginu þegar ég var að fylgjast með þingumræðum. Hann var skammaður fyrir að hafa sótt fund hjá Hitler. Veruleikinn var sá að Rútur tengdafaðir minn, hann átti náinn vin sem var hægri hönd Jósep Göbbels, sem gaf Rúti tvo miða á fundinn hjá Hitler og hann bauð Bjarna með sér. Þannig var þetta.“