Sóley Kaldal, sérfræðingur Landhelgisgæslunnar í áhættugreiningum og norðurslóðamálum, segir að það sé „risavaxið verkefni fyrir hvaða þjóð sem er að bregðast við ef að skemmtiferðaskipi hlekkist á á Norðurslóðum.“ Samvinna þjóða skiptir hér miklu máli. Gæslan sé „með mjög stuttar boðskiptaleiðir til nágrannaþjóða okkar. Það er mikill vilji og áhugi á því að vinna þessi mál saman,“ segir Sóley.
Sóley Kaldal var gestur í þættinum Ísland og umheimur á Hringbraut sunnudagskvöldið 5. maí. Sóley er menntuð sem áhættu- og öryggisverkfræðingur frá háskólanum í Lundi í Svíþjóð. Hún starfar núna hjá Landhelgisgæslunni sem sérfræðingur í Norðurslóðamálum og áhættugreiningu. „Ég reyni að skoða stofnunina frá svolítið víðu sjónarhorni, í heild sinni með stefnumótandi ákvarðanir í huga. Hvernig við getum aukið viðbragðsgetu stofnunarinnar til að bregðast við þeim atburðum og atvikum sem við eigum að sinna. Þannig að ég er að skoða hvað getum við með núverandi getu. Hvar þurfum við að styrkja okkur til að uppfylla þau hlutverk sem við viljum uppfylla,“ segir Sóley.
Sérfræðingur í svartsýni
Hún segist vera sérfræðingur í svartsýni: „Fagmaður í svartsýni eins og ég sem er alltaf að reyna að sjá hvað gæti farið úrskeiðis… Við veljum þennan vettvang út af því að við höfum áhyggjur af því sem koma skal og viljum vera tilbúin.“
Að vakta og verja
Verkefni Landhelgisgæslunnar eru margbreytileg. Hún sinnir meðal annars öryggis-og löggæslu ásamt eftirliti á hafinu. Sóley segir að þáttur Landhelgisgæslunnar í þjóðaröryggi sé verulegur því stór hluti efnahags landsins sé á einhvern hátt háður sjónum. „Hér eru náttúrulega flutninga- og siglingaleiðir og hafnir sem taka á móti flestu því sem að gerir okkur kleift að draga fram lífið á eyjunni,“ segir hún. „Svo eru við auðvitað með auðlindirnar okkar í sjónum og við erum verulega háð þeim. Fjarskiptasamband okkar við umheiminn er í gegnum sæstrengina. Við þurfum líka að vakta þá og verja.“
„Og svo er 12 mílna landhelgi okkar, hin eiginlegu landamæri Íslands, og 4.800 kílómetra strandlengjan, er sá staður sem þarf að fylgjast með. Því að þó að við séum með hafnir og flugvelli, er náttúrulega hægt að komast á land á fleiri stöðum, þannig að við þurfum að verja þetta allt saman,“ segir Sóley.
Sóley segir að auk 12 sjómílna landhelgi sé Landhelgisgæslan einnig að fylgjast með efnahagslögsögunni sem er allt að 200 sjómílur. „Og svo leitar- og björgunarsvæði sem er alþjóðlega áætlað svæði á Ísland og það nær langt norður fyrir Jan Mayen, suður eftir Grænlandi og er 19 sinnum stærra en landið 1.9 milljón ferkílómetrar. Þannig að við þurfum að hafa augun á þessu svæði. Við erum að fylgjast með því að allt fari eðlilega fram og ekkert óeðlilegt sé að eig sér stað og engar óæskilega ferðir séu um svæðið,“ segir hún.
Áfallaþol vegna skemmtiferðaskipa „verulega ábótavant“
Landhelgisgæslan hefur víðtækt leitar og björgunarhlutverk á landi við loftför og við sjófarendur. En hver er getan til björgunar, t.d. ef bjarga þyrfti hundruðum manna af víðernum norðurslóða er betra að hafa mannafla og tæki. Um þetta var fjallað í skýrslu frá innanríkisráðuneytinu frá 2016 sem bar heitið „Björgun og öryggi í norðurhöfum“. Þar var m.a. fjallað um áfallaþol varðandi skemmtiferðaskip og sagt að því sé verulega ábótavant.
Á sama tíma hafa Íslendingar verið að byggja upp ferðaþjónustu fyrir skemmtiferðaskip. Á síðasta ári er talið að þau hafi gefið um 16 milljarða í tekjur. Á síðasta ári komu 140 – 150 þúsund farþegar með skemmtiferðaskipum til Reykjavíkur og um 120 þúsund til Akureyrar.
Skilyrði á Norðurslóðum mjög erfið
Sóley segir að vandinn sé að ekkert af hinum átta norðurslóðaríkjum sé tilbúið að gefa það út að það hafi fulla getu til að bregðast við á Norðurslóðum. „Norðurslóðir eru sérstaklega erfiður staður fyrir alla og þá eru við að tala um stórveldi eins og Rússland og Bandaríkin, sem jafnvel segjast heldur ekki hafa fulla getu. Við erum að eiga við óvenjulega mikið myrkur, erfið veður, heimsmet í ölduhæð, pólstorma sem skella á með engum fyrirvara og svo framvegis, þannig að vandinn er að við erum ekki tilbúin,“ segir Sóley. „Á sama tíma og þetta hefur verið að gerast núna allra síðustu árin með aukinni umferð, þá hefur eiginleg viðbragðsgeta flestra þessara ríkja staðið í stað. Alla vega á Íslandi. Við höfum ekki verið að efla viðbragðsgetuna okkar verulega á síðustu árum.“
Erum að styrkja Gæsluna
Hún segir Landhelgisgæsluna hafa verið í góðu samstarfi við ráðuneytin til mæta þessum áskorunum. „Það er nú þegar hafin vinna við að styrkja Gæsluna. Við erum með Þór sem er mjög öflugt varðskip og komum til með að hafa flugvélina okkar meira á landinu á næstu misserum og svo erum við að fá nýjar þyrlur. En betur má ef duga skal og það er ekki út af því að Ísland sé einhver eftirbátur. Það er bara út af því að þetta er risavaxið verkefni fyrir hvaða þjóð sem er að bregðast við ef að skemmtiferðaskipi hlekkist á á Norðurslóðum.“
Nýlegar fréttir frá Noregi þegar skemmtiferðaskipið „Viking Sky“ með 1300 manns innanborðs var mjög hætt komið, eru áminning fyrir Íslendinga. Þar munaði litlu að vélvana skipið myndi steytir á skeri. Norðmenn voru með stanslausa þyrlubjörgun úr skipinu, en komu ekki fleiri þyrlum að vegna veðurfarsaðstæðna. Með allan sinn búnað tókst Norðmönnum á 12 tímum einungis að bjarga 200 manns með þyrlum. „Ef að skipin hefðu steytt á skerinu hefði þetta orðið þeim ofviða,“ segir Sóley. „Það er alveg ljóst. Þannig að þarna er það heppni sem spilar inn í.“
Þetta heldur fyrir okkur vöku
Ef skemmtiferðaskipi hlekkist á, t.d. út af Vestfjörðum, getur Landhelgisgæslan lent í erfiðri aðstöðu. „Við höfum okkar þrjár þyrlur. Undir slíkum kringumstæðum myndum við vona að við gætum mannað þær, en svo er ekki um svo annað að ræða. Varðskipið okkar myndi að sjálfsögðu stíma á staðinn og þau skip sem tilfallandi eru á svæðinu. Þá getur hjálpað til aukin umferð skemmtiferðaskipa. Ef það er annað skemmtiferðaskip nálægt eru þau jafnvel besti staðurinn til að bjarga fólki um borð. Þar erum við með mat, sjúkraaðstöðu og annað slíkt: En þarna er mjög stór óvissuþáttur og áhættusérfræðingar vilja ekki hafa stóra óvissuþætti. Það er mjög óþægilegt og heldur fyrir okkur vöku,“ segir Sóley.
„Sem betur fer erum við í mjög öflugu samstarfi við nágrannaþjóðir okkar og í Norðurslóðasamstarfi, í gegnum Norðurskautsráðið. Þar eru bindandi samningar, þar sem við munum og erum skuldbundin til að hjálpa hvert öðru ef að vandi steðjar að en líka í gegnum samtök strandgæsla á Norðurslóðum. Þar erum við árlega með æfingar þar sem við förum yfir þessi mál,“ segir hún og bætir við að boðskiptaleiðir til nágrannaþjóða okkar séu mjög stuttar. „Það er mikill vilji og áhugi á því að vinna þessi mál saman.“
