Það er athyglisvert að 10 árum eftir mestu efnahagsáföll íslenskrar hagsögu virðist sem fæstir hafi dregið réttan lærdóm af hruninu. Hávær umræða er um inngrip ríkisins í rekstur flugfélaga og starfshópar hafa verið skipaðir, sem hitta reglulega ráðherra, til að fara yfir stöðu mála. Það er látið að því liggja að skylda hvíli á hinu opinbera að grípa inn í.
Mikilvægasti lærdómur hrunsins var sá að ríkið á ekki að taka yfir skuldbindingar einkafyrirtækja. Álag á skuldir Íslands hækkaði gríðarlega þegar kynnt var að Glitnir yrði væntanlega tekinn yfir af íslenska ríkinu í september 2008. Sem betur fer varð ekkert úr því feigðarflani.
Það var Íslandi til happs að Seðlabanki Íslands var ekki lánveitandi til þrautavara, hann hafði ekki aðgang að erlendum gjaldeyri og gat því ekki með nokkru móti komið bönkunum til bjargar. Eins var íslenska ríkið aðþrengt og hafði engin tök á að grípa inn í. Það var lán í óláni.
Þegar horft er til baka á hvernig mismunandi lönd brugðust við fjármálakreppunni er ljóst að í þeim tilfellum þar sem aðgangur að alþjóðlegu fjármagni var fyrir hendi freistuðust embættis- og stjórnmálamenn til að velta vanda einkafyrirtækja yfir á almenning. Patrick Honohan, fyrrverandi seðlabankastjóri Írlands, hefur lýst því hvernig þeir ákváðu að „taka sénsinn“ með að lýsa yfir ríkisábyrgð á öllum innistæðum írskra banka. Það leiddi til þess að peningar hættu að flæða úr írska bankakerfinu og fjárstreymið snerist við. Því voru góð ráð dýr hjá öðrum Evrópulöndum, sem hvert af öðru ákváðu að fylgja þessu vafasama fordæmi, því ellegar stæðu þau frammi fyrir fjármagnsflótta. Eftir stendur evrópskt bankakerfi sem féll ekki en er gríðarlega stórt og veikburða og gnæfir yfir öll þök í áhættu. Íslendingar tóku hins vegar réttar ákvarðanir að þessu leyti, því þeir áttu ekki annarra úrkosta völ.
Þegar í harðbakkann slær þarf oft að taka sársaukafullar ákvarðanir sem til skamms tíma eru óvinsælar en eru skynsamlegar til lengri tíma. Stjórnmálamenn og embættismenn eru almennt ólíklegir til að taka slíkar ákvarðanir þegar fjármálakerfi verða fyrir áföllum, því afleiðingar áfallanna eru svo víðtækar. Ráðamenn hafa meiri hvata til að fresta vandanum en að taka á honum. Á þetta hefur Mervyn King, fyrrverandi seðlabankastjóri Bretlands, m.a. bent í umfjöllun sinni um fjármálakreppuna.
Hvað tapast við gjaldþrot
Strax í Verslunarskólanum hlaut ég fræðslu um gjaldþrot. Mér eru minnisstæð eftirfarandi ummæli kennarans, Friðriks Eysteinssonar:
Við gjaldþrot eru framleiðslutæki, starfsmenn og viðskiptavinir enn til staðar. Hins vegar glatast „stjórnunarhæfileikar“. Farið hefur fé betra. Það getur verið eina leiðin til að koma breytingum fram á stjórnun fyrirtækja að setja þau í þrot. En fyrst allt annað stendur eftir er opnað fyrir nýja stjórnendur með meiri hæfileika til að koma að málum. Það er jákvætt. Gjaldþrot eru því eðlileg í markaðshagkerfi og leið til þess að bæta stjórnun, sem aftur minnkar sóun, eykur verðmætasköpun og þar með lífsgæði.
Nánar á
http://www.thjodmal.is/2018/10/16/laerum-af-hruninu-treystum-ekki-a-inngrip-rikisins/
Hjá hinu opinbera er málum því miður sjaldnast háttað áþennanveg. Þá er bara seilst lengra ofan í vasa almennings ef endar nást ekki saman í rekstri. Almenningur þolir takmarkað af slíkum rekstri án þess að lífskjörin hrynji.
