Veru­leiki heimilis­lausra á Ís­landi: „Á­byggi­lega á­tján sinnum hefur fólk hérna bjargað mér“

Átta heimilis­lausar konur hér á landi hafa sent frá sér yfir­lýsingu til fjöl­miðla og þing­manna þar sem þær lýsa á­hyggjum sínum af yfir­vofandi lokun neyðar­úr­ræðis sem var opnað í apríl á þessu ári. Úr­ræðið var opnað vegna CO­VID-19 far­aldursins.

Í yfir­lýsingunni segja konurnar frá reynslu sinni af því að búa á götunni og lýsa þeim já­kvæðu á­hrifum sem fylgir því að hafa þak yfir höfuðið. Ó­hætt er að segja að yfir­lýsingin veiti á­kveðna inn­sýn í líf heimilis­lausra kvenna hér á landi og hvetjum við fólk til að lesa hana.

Yfir­lýsingin:

Það á enginn að vera heimilis­laus

Það ætti enginn að vera heimilis­laus, hvað þá á Ís­landi. En því miður erum við, hin heimilis­lausu, allt­of, allt­of mörg þrátt fyrir að það séu fjöldi húsa sem standa auð og eig­endur þeirra bíða eftir að þau brenni til grunna eða hrynji til að geta byggt hótel, skrif­stofu­hús­næði eða lúxus­í­búðir. Þessi yfir­lýsing er frá okkur, heimilis­lausum konum í Reykja­vík, til ykkar, sem aldrei hafið neyðst til að lifa á götunni. Til ykkar, sem byggið sam­fé­lag þar sem það virðist vera allt í lagi að fólk eigi ekki þak yfir höfuðið, og til ykkar sem segist styðja heimilis­laust fólk, svo lengi sem sá stuðningur er ekki í ykkar hverfi.

Á meðan það eru heimilis­lausir ein­staklingar í sam­fé­laginu neyðumst við að fræða fólk um heimilis­leysi. Því hvað vitið þið um heimilis­leysi? Hvað vitið þið um fólk sem er heimilis­laust? Heimilis­lausir eru ekki eins­leitur hópur líkt og mörg ykkar halda. Heimilis­laust fólk er af öllum kynjum, á öllum aldri og með mis­munandi bak­grunn. Við erum á götunni af jafn marg­breyti­legum á­stæðum og við erum mörg.

Þið þurfið að vita að það að vera á götunni er ekki sjálf­skapað á­stand. Samt er oft komið fram við okkur eins og þetta hafi verið val og vegna þessa við­horfs líta margir á okkur sem sam­fé­lags­mein og glæpa­menn. En þetta er ekki val. Við ,,lendum” ekkert á götunni. Þetta er rot­högg. Þetta er ekkert eins og flytja að heiman - þú mjúk­lendir ekkert á götunni. Það kemur eitt­hvað fyrir þig, þú brotnar og slammast á götuna. Þannig gerist þetta. Við erum á götunni útaf á­föllum og of­beldi sem við höfum verið beittar. Á götunni snýst allt um að lifa af og þegar allt snýst um að lifa af þá þarf að gera hluti sem geta leitt af sér enn fleiri á­föll og enn meira of­beldi. Á götunni er okkur nauðgað, við lendum í kyn­ferðis­legu of­beldi, á­reitni og við erum alltaf á varð­bergi. Það er ekkert and­rými. Við getum lofað ykkur því að hver einasta manneskja sem er á götunni er með á­falla­streitu­röskun á mjög háu stigi. Sam­fé­lagið gefur okkur ekkert tæki­færi til að vinna úr þessum á­föllum með því að læsa okkur inni í fangelsi og halda okkur á götunni. Af því að á götunni vinnum við ekki úr neinu, það er ekkert færi á því.

Mörg okkar nota ein­hvers­konar vímu­efni og við skömmumst okkar ekki fyrir það, þó að sam­fé­lagið vilji að við gerum það. Stað­reyndin er sú að það er erfitt að sjá góða partinn og til­ganginn í því að vera edrú þegar við erum alveg heimilis­lausar. Gatan tekur okkur alveg og raunirnar á götunni eru bara þær sömu aftur og aftur. Þetta snýst ekki um gáfur eða vilja­styrk. Vilja­styrkur okkar er gífur­legur og hann fer allur í það að lifa af. Oftast felur vímu­efna­notkunin í sér að deyfa sárs­aukann á einn hátt eða annan hátt. Við skulum gefa hverjum þeim sem tekst að finna eina mann­eskju á götunni sem er edrú elds­legna, hand­smíðaða medalíu sem við búum til sjálfar.

Það á enginn að vera heimilis­laus. Sorg­lega stað­reyndin er sú að það þurfti heims­far­aldur til að að­eins færri yrðu heimilis­lausir á Ís­landi. Vegna CO­VID-19 neyddust yfir­völd til að gefa heimilis­lausum þak yfir höfuðið. Það er nefni­lega erfitt að halda sig heima, ef þú átt hvergi heima.

Um tíma, þegar smitin voru sem flest í sam­fé­laginu og fólki var skipað að vera heima hjá sér, voru Gisti­skýlin og Konu­kot höfð opin allan sólar­hringinn í staðinn fyrir að vera einungis opin frá 17:00-10:00 eins og er vana­lega. Ör­fáar hræður innan kerfisins börðust einnig fyrir því að opnað yrði tíma­bundið neyðar­úr­ræði þar sem neyðar­skýlin rúma ekki allt heimilis­laust fólk á Reykja­víkur­svæðinu. Tíu konur á aldrinum 19-60 ára sem allar áttu það sam­eigin­legt að hafa þurft að búa á götunni í lengri eða styttri tíma fluttu í þetta tíma­bundna neyðar­úr­ræði í lok apríl 2020. Við erum þessar konur. Nú þegar CO­VID-19 smitum hefur fækkað á Ís­landi á að loka úr­ræðinu og henda okkur aftur út á götuna.

Þó að við séum þakk­látar Rauða krossinum, sjálf­boða­liðunum og starfs­fólkinu sem rekur Konu­kot, eina úr­ræðið sem er í boði fyrir heimilis­lausar konur, þá er að­staðan þar mjög tak­mörkuð. Húsið rúmar ekki nema mest 12 konur, sem þurfa að deila fjórum her­bergjum og einungis ein sturta er í hús­næðinu. Það krefst ekki mikillar um­hugsunar til að skilja á­lagið og streituna sem fylgir því að þurfa vera nótt eftir nótt í slíkum að­stæðum. Það er ekki í lagi að bjóða okkur upp á hvað sem er þó við séum heimilis­lausar.

Í okkar tíma­bundna úr­ræði fær hver kona litla að­stöðu með svefn­her­bergi, rúmi og hillu, á­samt litlu bað­her­bergi. Þar er líka sam­eigin­legt þvotta­hús, eld­hús og borð­stofa. Það að þurfa ekki að fara alltaf út á götu klukkan tíu á morgnanna (Gisti­skýlin og Konu­kot), sama hvaða dagur er, sama hvort það sé hlýtt eða kalt, snjór eða rigning, hefur breytt öllu fyrir okkur. Við höfum ekki fundið fyrir svona miklu öryggi í mörg ár. Við erum orðin eins og fjöl­skylda, bæði starfs­fólkið og konurnar sem hér dvelja.

Hér eru nokkur dæmi um þær breytingar sem hafa orðið á lífi okkar síðan við fluttum inn Í úr­ræðið:

- „Síðan ég brot­lenti á götunni þá er ég bara búin að reyna að laga hluti. Ég náði aldrei að laga neitt fyrr en eftir þriðju viku í öruggu hús­næði. Ég gat talað við fólkið sem býr hérna. Átt ein­læg og yndis­leg sam­töl og myndað sam­bönd. Svo allt í einu þegar ég rakst á strákinn sem beitti mig rosa­legu of­beldi, sem ég hélt að yrði það hræði­legasta af öllu, þá gat ég komist yfir það af því ég gat komið alltaf bara hingað og grátið og verið reið og sofið. Ég gat byrjað að vinna úr á­föllum af því ég hafði aðrar mann­eskjur til að tala við á öruggum sama­stað.“ - „Þetta skiptir mig öllu máli. Ég gæti ekki verið meira heil­brigð en ég er hérna. Ég er að upp­lifa að ég er hamingju­söm og sátt í eigin skinni, stend mig vel í því sem ég er að gera, ég er að sinna öllu sem ég þarf að sinna. Ég stefni á að kaupa mér íbúð. Hér er passað upp á að enginn komi inn, það er passað upp á okkur. Ég verð að fá að hrósa starfs­fólkinu hérna, þetta er búið að vera full­komið. Ég tengi ekki alveg þegar ég heyri neyðar­skýli... þetta er nefni­lega meira eins og heimili. Eina sem er að plaga mann fyrir utan fjár­hags­leysið er þetta ó­öryggi og kvíðinn yfir fram­haldinu. Hvað ætli ég hugsi oft á dag um hversu lengi þetta verður opið og hve­nær ég þarf að fara aftur á götuna?“

- „Það er mikil­vægt að hafa hús­næði, það er mikil­vægt svo við frjósum ekki í hel. Það er réttur allra. Eftir að ég fékk pláss hér er ég orðin betri til alls. Það er allt betra. Mér líður öruggri, ég get lagt mig hve­nær sem ég þarf án þess að vera á sí­fellu varð­bergi og án þess að lög­reglan komi og veki mig. Ég get haft dótið mitt í kringum mig og verið inni hjá mér með lokaðar dyr. Það þarf ekkert að vera svona mikið af heimilis­lausu fólki hérna, það er bara rugl. Það eru örugg­lega mun fleiri fé­lags­ráð­gjafar til heldur eru til heimilis­lausir.“

- „Það vantar svona úr­ræði, sem er svona „stepping stone” í að komast eitt­hvað annað í lífinu. Frá götunni, ná jafn­vægi og þá eiga kannski mögu­leika á að komast eitt­hvað annað. Mér finnst sjálf­sagt að ef þetta yrði fram­lengt að við myndum borga á mánuði, við getum borgað litla leigu til ríkisins ef það er það sem þarf. Co­vid er líka ekkert farið að ei­lífu en við eigum samt að halda á­fram að vera á götunni? Já, við erum í neyslu en við kunnum alveg að fokking þrífa. Við erum ekki rústandi eða rænandi ein­hverju, við getum alveg búið ein­hver­staðar eðli­lega ef okkur er gefið tæki­færi.“

- „Fyrst og fremst er það að ef þetta úr­ræði væri ekki til staðar þá væri ég dáin. Ég væri dáin og ég hefði aldrei hringt á sjúkra­bíl ef ég þyrfti hann af því að ég skulda 190.000 í sjúkra­bíla­sjóð. Ef þær hefðu ekki hringt fyrir mig á sjúkra­bíl svona 15 sinnum væri ég dáin núna útaf blóð­sýkingu, eða ef ég væri ekki dáin væri sýkingin komin út í hjartað. Á­byggi­lega á­tján sinnum hefur fólk hérna bjargað mér og stutt mig og huggað mig. Ef þetta lokar byrja ég örugg­lega að nota morfín aftur, fer í Konu­kot. Ég held ég muni missa vitið aftur. Það hefur bjargað mér að hafa sama­stað, hafa ein­hvern að tala við. Þú þarft ekki að vera svona „nojaður” um að lifa af. Ef ég er ein úti þá byrja ég að fríka út af því að mér líður ekki öruggri. Maður þarf að gera svo mikið til að lifa af í þessum heimi, og þá er svo gott að eiga öruggan stað þar sem fólk getur ekki bara birst.“

Vonandi skiljið þið núna. Þetta er upp á líf eða dauða fyrir okkur. Skila­boðin sem þið sendið okkur með því að moka milljörðum undir stór­fyrir­tæki en loka þessu litla úr­ræði eru þau að líf okkar séu einskis virði. Því við getum lofað ykkur því að a.m.k. tvær þeirra kvenna sem hér búa verða dánar innan árs ef þessu úr­ræði verður lokað.

Ekki mis­skilja okkur. Þó að við lendum í á­föllum þá lítum við ekki á okkur sem fórnar­lömb. Við erum stríðs­konur. Við höfum lifað af að­stæður sem fá ykkar myndu geta. Það minnsta sem sam­fé­lagið getur gert er að standa með okkur í bar­áttunni fyrir mann­sæmandi lífi og hætta að glæpa­væða okkur. Þannig ef þið sjáið aðra mann­eskju sofa í bíl eða bíla­kjallara, þá a) er hún bara að reyna að sofa og b) hún sefur þarna af því hún hefur engan annan stað til að vera á c) ekki hringja í lög­regluna. Sofandi manneskjan er ekki hættu­leg, en sam­fé­lagið sem skapar að­stæður þar sem ein­hver neyðist til að sofa í bíla­kjallara er ban­vænt.

Það að þetta sé fyrsta á­líka úr­ræðið fyrir heimilis­lausar konur á Ís­landi er ó­trú­legt. Í öll þessi ár hafa konur á götunni verið að deyja. Femín­istarnir eru bara í slag við ein­hverja karla um jafn­launa­vottun, kynja­kvóta og dóna­skap og virðast finnast minna mikil­vægt að pæla í okkur, konunum sem er mest mis­munað í sam­fé­laginu. Jafn að­gangur að mat, hús­næði,

heil­brigðis­þjónustu og öryggi eru allt hlutir sem varða konur og ættu þess vegna að varða femín­ista og vera for­gangs­mál. Það er á mörgum stöðum pottur brotinn í kerfinu. Svo þegar eitt bregst, þá eru stoðir sam­fé­lagsins ekki til staðar. Þær eru til­búningur, orð á blaði, sem ekki er farið eftir. Við höfum fengið nóg og við ætlum ekki að láta ýta okkur út í opinn dauðann án þess að berjast fyrir lífi okkar. Við berjumst fyrir því að þessu úr­ræði verði haldið opnu. Við berjumst fyrir öll okkar sem hafa verið á götunni og orðið svo kalt á höndunum að við gátum ekki lengur hreyft fingurna. Við erum að berjast fyrir stefnu í sam­fé­laginu sem þjónar systrum okkar, mæðrum og dætrum. Auð­vitað þarf að loka þessu úr­ræði. En ekki deginum fyrr en það er engin heimilis­laus kona eftir á götunni.

Emili­e Camilla Johans Jacob, 31 ár, heimilis­laus í 3 ár

Embla Nótt Ander­son, 23 ára, heimilis­laus í 7 ár

Zvala Zjana, heimilis­laus í 8 ár

Tiger of the fig­hted of the de­ath, 43 ára, heimilis­laus í 7 mánuði

S.R.K., 35 ára, 5 ár heimilis­laus

Magnea Örvars­dóttir, 48 ára, 4 ár heimilis­laus

Alma Lind.

Krist­vina, 32 ára, heimilis­laus í 2 mánuði