Ný íslensk orð verða til á hverjum tíma og enginn veit af hverju sum orð festast í sessi en ekki önnur. „Það veit enginn hver stýrir þessu“, segir Guðrún Kvaran, helsti sérfræðingur landsins í íslensku máli sem mætir til Lindu Blöndal í þáttinn 21 á Hringbraut á degi íslenskrar tungu.
Þarf íslenskan að vera í einhverri varnarbaráttu?
„Ég held ekki, Íslendingar hafa verið í varnarbaráttu síðan þeir tilheyrðu danska ríkinu og þegar ég er í skóla, í eina skiptið sem ég hef verið rekin út úr tíma það var í matreiðslu af því að kennarinn heyrði að ég sagði við einhverja aðra „Ja, det var deljigt“. Kennarinn sagði „hér er töluð íslenska“ og ég var rekin út á gang. En þá óttuðust menn ekkert meira en dönskuna. En hver er að fárast út í dönskuna núna? Það kann enginn dönsku núna“. Og meinar Guðrún að það verði alltaf erlend tungumál sem íslenskan þarf að verjast.
Nýyrði leita sína leið inn í samfélagið. Dæmi er um að þegar Internetið varð til, þá voru orð eins og Alnetið og Veraldarvefurinn eittthvað notað fyrst en festist ekki. Það gerði einfaldleg orðið Netið.
Enginn stýrir þessu
Aðspurð um þetta segir Guðrún: „Já það gerði það, það stýrir þessu enginn. Menn geta búið til góð orð og það er óskaplega gaman að Nýyrðavefnum því það sýnir hvað fólk er hugmyndaríkt“.
„Þegar það hafa verið gerðir leikir fyrir krakka og Árnastofnun hefur verið með og börnin senda inn nýyrði og eða bara láta sér detta eitthvað skemmtilegt í hug að þá vantar ekki hugmyndirnar, þær eru þarna“, segir Guðrún þegar rætt er um að auka þurfi áhuga á því að pæla í hvernig nota megi íslensk orð yfir hugsun okkar og það erlenda orð sem færa má yfir á íslensku.
Ýmis skemmtilega nýyrði má finna á Nýyrðavef Árnastofnunnar. En munu þau lifa og verða notuð?
„Ég býst við að mörg þeirra muni ná fótfestu, það er aldrei allt sem nær því og það er einhvern veginn svo undarlegt að þú getur ekki sagt að þó að orð sé bara mjög gott og þér finnist þetta einstaklega vel heppnað orð, að þá veistu ekki hvort það nær fótfestu eða ekki“, segir Guðrún.
Dæmi um nýyrði á vef Árnastofnunar eru Heyrnartappi sem er orð yfir enska orðið Apple AirPods, þráðlaus heyrnartól sem fara inn í eyrun. Einnig Stafrán um fjársvik á Netinu, Orðtennis yfir rökræður eða kappræður og Fjartí yfir partý sem haldið er í gegnum fjarfundabúnað. Margt fleira má finna og eru það óbreyttir borgar sem senda slíkar tillögur inn, stundum fylgja með stuttar sögur. Stofnunin auglýsti eftir nýyrðum og þar er allt skráð og geymt.
En er hægt að stýra þróun tungumáls? Er hægt að stýra þróun íslenskunnar?
„Jú smávegis en ekki að fullu og öllu. Það er ekki hægt. Hún mun fara sinn veg, alveg eins og hún gerði, hún losaði sig við dönskuna fyrirhafnarlítið“, svarar Guðrún. Önnur tungumál munu fremur en enskan núna geta orðið til þess að íslenskan taki til varna.
