„Ef svo fer fram sem horfir munu átök, morð og gengjastríð verða hluti af þjóðfélagi okkar. Þróunin er hafin á höfuðborgarsvæðinu,“ segir Halldór Árnason, umhverfis-, efna- og hagfræðingur, í aðsendri grein sem birtist í Fréttablaðinu í dag.
Halldór, sem þýddi bók ensk-svissneska blaðamannsins Johann Hari, Að hundelta ópið – upphaf og endir fíknistríðsins, skrifar í grein sinni um glæpagengi og fíkniefnamarkaðinn. Hann segir að átök og gengjastríð séu þegar orðin veruleiki á höfuðborgarsvæðinu en líklegast sé að brátt muni sams konar þróun verða á þéttbýlustu svæðunum á suðvesturhorni landsins, en ná að lokum til alls landsins.
Óhugnanleg atvik
„Við fetum kunnuglega slóð. Svíar eru komnir lengra en við í þessari óheillaþróun. Ástandið víða í Bandaríkjunum er skelfilegt. Meðal landa sem hafa orðið hrikalega úti eru Mexíkó og Kólumbía og svo mætti lengi telja,“ segir hann.
Halldór segir að aðdragandi að núverandi ástandi sé vel þekktur frá öðrum löndum. Ein birtingarmyndin hér á landi sé að nýlega hafi karlmaður verið skotinn til bana fyrir utan heimili sitt í Reykjavík. Önnur að lögreglan fæst nú við afleiðingar þess að tveimur gengjum ungra karla laust saman og börðust með hnífa að vopni inni á bar við Bankastræti.
„Hér eru einungis tvö dæmi tilgreind, en dæmi um ofbeldi af sama toga eru fjölmörg. Auðvelt er að geta sér til um, að baráttan um yfirráð á fíkniefnamarkaðnum hér á landi með tilheyrandi ofbeldi muni fara harðnandi og vaxa líkt og í öllum öðrum löndum, þar sem stjórnvöld heyja stríð gegn fíkniefnum,“ segir hann.
Reykjavík ekki eins og hún var
Hann segir að ógn og ofbeldi með tilheyrandi ótta sé að grafa um sig í hugum landsmanna. Reykjavík sé ekki lengur sá griðastaður sem hún var í hugum okkar. Óttinn sé að grafa um sig og nefnir hann að erlend sendiráð hafi varað landa sína við að fara niður í miðbæ Reykjavíkur, eftir hnífabardaga fíkniefnagengjanna.
Hann bætir við að ferðaiðnaðinum standi mikil ógn af þessari þróun, sem geti og mun, ef að líkum lætur, stórskaða efnahag Íslands.
„Frumorsakir þessarar þróunar má rekja til Bandaríkjanna, allt til þess þegar þau bönnuðu fíkniefni og lýstu yfir fíknistríði, „War on Drugs“ um eða upp úr miðri síðustu öld.“
Sjálfur var Halldór í lok 8. Áratugar síðustu aldar við nám í Svíþjóð og segir hann að þá hafi sænskt þjóðfélag um margt verið til fyrirmyndar. „Þótt ég hafi ekki áttað mig á því þá, má eftir á að hyggja greina, að Svíar voru að hefja fíknistríð í anda Bandaríkjamanna. Þá hófst þar hræðsluáróður gegn fíkniefnum þar sem birtar voru skelfilegar myndir af ungu fólki á svipuðum aldri og ég var þá. Þetta voru hryggðarmyndir af fólki, sem höfðu orðið fíkniefnum að bráð. Myndirnar voru átakanlegar, enda hluti af áróðri stjórnvalda í fíknistríðinu.“
Halldór segir að Svíar hafi verið fyrirmynd Íslendinga í fíknistríðinu. Þróunin þar sé þó komin mun lengra en hér með gengjastríðum og annarri baráttu um fíknimarkaðinn.
„Fíknistríð hefst þegar stjórnvöld banna vímuefni með lögum og banninu er fylgt eftir með ströngum lögregluaðgerðum. Þegar fíkniefnabanninu var komið á í Bandaríkjunum með tilheyrandi stríðsyfirlýsingum, var þar þá og er nú í vaxandi mæli á Íslandi, fjöldi manna sem liðu, af ýmsum ástæðum, kvalir á sálu sinni. Sömu aðstæður eru að myndast í okkar samfélagi. Af umræðum um skólamál hér á landi, sjáum við að vaxandi hluta ungmenna líður illa og þjáist af hugarvíli.“
Úreltar hugmyndir
Halldór segir að eðlilegt sé að stjórnvöld bregðist við því ástandi, sem nú er uppi í þessum efnum. Til þess liggi ríkar samfélagslegar og þjóðhagslegar ástæður.
„Við þurfum meira á að halda yfirvegun og visku, en að herða baráttu okkar í anda fíknistríðsins, á grundvelli hugmynda, sem algerlega hafa gengið sér til húðar.“
Í grein sinni gagnrýnir hann Jón Gunnarsson dómsmálaráðherra fyrir viðbrögð hans við gengjastríðinu og segir að þau hafi verið jafn fumlaus og þau voru fyrirsjáanleg og röng. Vísar hann í grein sem Jón skrifaði í Fréttablaðið 25. nóvember undir fyrirsögninni: „Breyting á lögreglulögum – Aðgerðir til að koma í veg fyrir brot.“
„Dómsmálaráðherra virðist ekki átta sig á, að það er baráttan um markaðsyfirráð, sem stýrir gengjamynduninni, sem við höfum orðið vitni að. Á bak við gengin standa, ef að líkum lætur menn, sem vilja ná yfirráðum á ólöglegum markaði, sem er þeim afar arðbær. Menn sem senda aðra fyrir sig til ofbeldisverka inn á bari eða út á götu. Þessi þróun líkist framvindu sem þekkt er í löndunum allt í kringum okkur, en ekki bara þar heldur um allan heim. Þökk sé fíknistríðinu.“
Halldór segir að Árni Tómas Ragnarsson læknir hafi slegið allt annan tón en Jón í grein sinni í Morgunblaðinu þann 2. nóvember síðastliðinn undir fyrirsögninni „Skaðaminnkun“. Vísar hann í lokaorð greinarinnar sem voru:
„Fíklar – fólk með ólæknandi fíknisjúkdóm – eiga sama rétt og aðrir til að minnka skaðann af sjúkdómi sínum!“
Rifjar Halldór upp að Árni lýsi í greininni árangrinum af að gefa fíklum morfín, með þessum orðum: „Við fórum því að skrifa út lyfseðla með stórum skömmtum af morfíni, sem fíklarnir gátu sótt í apótek, einn dagskammt í einu af hreinu efni í stöðluðum styrkleika.“
Mikilvægt að gera ekki eins og Jón leggur til
Halldór segir að ef við viljum í raun koma í veg fyrir gengjamyndun, ofbeldi og almannaógn eins og við höfum að undanförnu orðið vitni að, þurfi að grípa til gjörólíkra aðgerða þeim sem dómsmálaráðherra leggur til. Mikilvægt sé að fara ekki að hugmyndum dómsmálaráðherra, en starfa í þess stað í þeim anda sem Árni Tómas Ragnarsson læknir lýsir.
Segir hann að meginatriði aðgerða sem grípa þurfi til séu eftirfarandi:
Draga Ísland út úr fíknistríðinu (War on Drugs).
Taka viðskipti með fíkniefni úr höndum glæpamanna, með því að fela heilbrigðiskerfinu að sjá þeim sem líða sálarkvalir fyrir nauðsynlegum lyfjum.
Koma upp aðstöðu og nauðsynlegri þekkingu á heilsugæslustöðvum til að taka á móti fólki sem líður sálarkvalir og veita þeim nauðsynlega þjónustu og aðhlynningu.
Veita fyrrum fíklum, sem náð hafa jafnvægi með hjálp heilbrigðiskerfisins félagslega aðstoð til að lifa eðlilegu lífi og verða nýtir þegnar í sátt við sjálfa sig og þjóðfélagið.
Halldór segir að aðgerðir af þessu tagi séu mun líklegri til árangurs og séu margfalt ódýrari fyrir samfélagið en þær aðgerðir sem dómsmálaráðherra boðar.
„Í raun er það svo að fyrirhugaðar aðgerðir dómsmálaráðherra vinna gegn yfirlýstum tilgangi sínum. Þær munu eingöngu stigmagna þá óheillaþróun sem er í íslensku þjóðfélagi á sviði fíkniefnamála. Aðgerðirnar yrðu glæpamönnum einum til gleði. Þeir munu fitna eins og púkinn á fjósbitanum.“
