Óhætt er að segja að grein Kára Stefánssonar, forstjóra Íslenskrar erfðagreiningar, í Fréttablaðinu í gær hafi vakið athygli. Í greininni svaraði hann vangaveltum fimm heimspekinga sem gagnrýndu hugmyndir um að Íslendingar tækju þátt í rannsókn Pfizer og fengju bóluefni gegn COVID-19 á undan öðrum þjóðum. Þótti þessi hugmynd vekja ýmsar siðferðislegar spurningar.
Eins og alþjóð veit varð ekkert af rannsókninni og gagnrýndi Kári skrif fimmmenninganna; Vilhjálms Árnasonar, Eyju Margrétar Brynjarsdóttur, Finns Delsén, Hlyns Orra Stefánssonar og Sigurðar Kristinssonar. Sagði Kári að pistill þeirra hefði að mestu byggt á spurningum um rannsókn sem ekki var búið að setja saman og var því ekki til.
Sjá einnig: Kári svarar fullum hálsi: Hafa ekki hundsvit á vandanum sem blasir við
Í grein sinni í Fréttablaðinu í dag svara heimspekingarnir grein Kára og segja að tilgangur greinarinnar hafi verið að vekja almenning og yfirvöld til umræðu um siðferðileg álitamál.
„Óhætt er að segja að það hafi tekist, að minnsta kosti hvað almenning varðar, því að viðbrögðin við grein okkar voru mikil og almennt jákvæð. Greinilegt var að mörgum hafði þótt þögnin um þessar siðferðisspurningar þrúgandi, sér í lagi hvað varðar þá grundvallarspurningu hvort nægilega sterk rök væru fyrir því að íslenska þjóðin yrði í heild sinni bólusett langt á undan nærri öllum öðrum þjóðum, þar á meðal þjóðum þar sem faraldurinn hrjáir fleiri og heilbrigðiskerfin eru veikari.“
Í grein sinni segja þeir að þar sem ekkert virðist ætla að verða úr rannsókninni vilji þeir nota tækifærið til að ræða almennt um siðferðilega umræðu af því tagi sem hvatt var til í fyrri greininni.
„Við höfum orðið vör við það viðhorf að siðferðisspurningar af þessu tagi eigi ekki heima í opinberri umræðu, til dæmis vegna þess að þær séu á verksviði tiltekinna stofnana svo sem Vísindasiðanefndar. Því hefur einnig verið haldið fram að spurningar af því tagi sem við vörpuðum fram hafi verið ótímabærar vegna þess að ekki hafi allar staðreyndir málsins legið fyrir. Þar sem þessi viðhorf hafa meðal annars komið fram hjá sóttvarnayfirvöldum og forstjóra Íslenskrar erfðagreiningar viljum við nota þetta tækifæri til að útskýra hvað er athugavert við þessar hugmyndir um tilgang og tímasetningu siðferðilegrar umræðu.“
Þá segja þeir að allar þær ákvarðanir sem við tökum byggist á skoðunum okkar um staðreyndir og gildum okkar eða markmiðum.
„Sá sem ákveður til dæmis að láta bólusetja sig gerir það vegna þess annars vegar að hann telur að bólusetningin komi í veg fyrir að hann fái tiltekinn sjúkdóm (staðreynd) og hins vegar vegna þess að hann vill vernda sjálfan sig eða aðra fyrir sjúkdómnum (gildi). Þegar um mjög afdrifaríkar ákvarðanir er að ræða, eins og hvort heil þjóð sé bólusett á undan öðrum, er mikilvægara en ella að sem flestar staðreyndir málsins liggi fyrir. Það er augljóst.“
Í grein sinni benda þeir á að það sé ekki eins augljóst að hið sama eigi við um gildi.
„Eftir því sem ákvarðanir eru afdrifaríkari skiptir þeim mun meira máli að við gefum gildum okkar góðan gaum. Er það til dæmis forsvaranlegt að ein þjóð stígi út úr samkomulagi við aðrar þjóðir um að tryggja sanngjarna dreifingu bóluefna, jafnvel þótt væntingar standi til að það skili vísindalegum niðurstöðum? Ef svo er, skiptir þá ekki máli hvort viðkomandi þjóð standi nú þegar vel hvað faraldurinn og heilbrigðiskerfi varðar?“
Segja fimmmenningarnir að þessar spurningar séu siðferðilegs eðlis og þeim verði ekki svara með því einu að höfða til fleiri staðreynda, til dæmis um það hvernig samningurinn við Pfizer hefði verið úr garði gerður.
„Sumum kann að finnast þetta óþægilegt. Hvernig útkljáum við siðferðileg álitamál ef ekki er hægt að láta staðreyndir úrskurða um málið? Í okkar huga er svarið skýrt. Við svörum siðferðilegum spurningum af þessu tagi saman, sem samfélag, með því að eiga opinskáa, málefnalega umræðu um þau siðferðilegu gildi sem við viljum halda í heiðri og rökin fyrir þeim. Í slíkri umræðu eru sjaldnast allir sammála, sérstaklega ekki til að byrja með. Flest siðferðileg framfaraskref taka tíma – ekki vikur eða mánuði heldur ár, áratugi, jafnvel aldir. En án umræðunnar gerist ekkert. Þvert á móti: Ranglætið lifir góðu lífi og sérhagsmunir þrífast best í skjóli þagnarinnar.“
Greinina má lesa í heild sinni á vef Fréttablaðsins.
