Styrkur velferðarkerfa í ríkjum heims ræður því hve vel þau geta tekist á við áföll vegna Covid-19 faraldursins, segir Stefán Ólafsson, prófessor við Félagsvísindasvið Háskóla Íslands og sérfræðingur hjá Eflingu í viðtali við Lindu Blöndal á í þættinum 21 á Hringbraut í kvöld.
„Að mörgu leyti stendur Ísland vel og það má segja að í svona kreppu eins og núna er og reyndar í öllum kreppum þá skipti tvennt einna mestu máli, í fyrsta lagi styrkleiki og geta stjórnvalda til að taka á þessu, eins og í þessu tilviki, bæði heilsufarslega og svo efnahagslega eða fjárhagslega og á báða vegu stendur Ísland vel. Við erum með öflugt heilbrigðiskerfi, vel mannað fagfólki og það hefur verið staðið vel að sóttvarnaraðgerðum“. Hann bendir á að fjárhagsstaða ríkisins sé óvenju góð miðað við Vesturlönd og flest lönd önnur lönd þar utan þannig að hér sé heilmikil geta fyrir stjórnvöld til að taka á vandanum. Staðan í ríkjum heims varðandi velferðarþjónustu komi nú í ljós og hvernig stjórnvöld hafa haldið á spilinum í þeim efnum.
Stærsta prófið stendur yfir
Nú standi yfir stærsta prófið hjá stjórnvöldum um heiminn, hversu vel velferðarþjónustan og heilbrigðisþjónustan sé byggð, hversu sterk hún er. Nú sjáist hve vel eða illa hlúð hefur verið að þessum grunnþáttum samfélagsins. Í Bandaríkjunum sjáist þessa dagana hve veikt kerfið er þar ytra; atvinna tengist sjúkratryggingum og fólk fer jafnvel sýkt í vinnu til að missa ekki tryggingarnar. Að auki mótmæli það sóttvörnum í sumum ríkjum.
„En hitt stóra atriðið er, er hvernig velferðarkerfið í viðkomandi landi er, hversu öflugt það er til að sinna sínum venjulegu skyldum og velferðarkerfið er í raun og veru eins konar tryggingarkerfi sem tryggir fólk gegn áföllum og stóra áfallið sem verður í kreppu eins og þessari er þá atvinnuleysisáfallið“, segir Stefán og þetta sé ekki eins og fjármálaáfallið áður, núna stöðvist efnahagslífið vegna sóttvarnaraðgerða og þeir sem séu í mestri hætti eigi á hættu að verða fyrir skertum lífskjörum sé fólkið sem missir atvinnuna.
Atvinnuleysisbætur of lágar
Stefán nefnir í sambandi við atvinnuleysið að áfallið í ferðaþjónustunni, um mögulegan fjölda atvinnulausra, sé ekki svo stórt í stóru myndinni. Þótt greinin skili miklum verðmætum þá sé starfandi fólk í ferðaþjónustunni 12 til 14 prósent af öllum vinnandi hér á landi.
Aðgerðir stjórnvalda séu núna skammtímaaðgerðir.
„Stjórnvöld hafa í raun bætt einu lagi við atvinnuleysisbótakerfið sem eru hlutabæturnar og það tekur á skammtímavanda. Þetta er allt hannað og hugsað þannig að þetta er skammtímavandi“, bendir Stefán á og vísar þar til viðspyrnu og aðgerða stjórnvalda undanfarið sem hann segir á réttir leið.
Stefán fer þó yfir hvað hann telji að þurfi að gera betur, svo sem að hækka atvinnuleysisbætur og lengja í tímanum sem þeim er úthlutað en einnig hvers konar jöfnunaraðgerð hefur verið gerð af íslenskum stjórnvöldum með hlutabótunum sem miða við tekjur fólks, það er hve mikið hlutfall hver tekjuhópur fær greiddar sem hlutabætur, en mestan hlut fá þeir með lægri tekjur.
Stefán birti grein í Morgunblaðinu í dag þar sem hann reifar hugmyndir um hvað meira þurfi að gera til að auka ráðstöfunartekjur fólks, til að örva einkaneyslu hérlendis. Einnig skrifaði Stefán birti einnig grein á Kjarnanum þar sem hann fer yfir samanburðarrannsókn á milli ríkja hvað varðar styrk velferðarkerfa og möguleikana á að komast betur en ella út úr þeirri efnahagskreppu sem nú er og blasir við.
Helsti veikleiki íslenska velferðarkerfisins
Hann segir að helsti veikleiki íslenska velferðarkerfisins séu atvinnuleysisbæturnar naumar: „Þær eru lágar og lægri en í mörgum nágrannalöndunum og hinum Norðurlöndunum og sumum norðanríkjum evrópska meginlandsins. Til dæmis fólk sem að fær uppsögn, byrjar á að fara í þrjá mánuði á 70 prósent af fyrri tekjum sínum – þetta er þrjátíu prósent kjaraskerðing sem er ansi mikið. Ef að þú er með meðaltekjur og búinn að vera í þrjá mánuði á sjötíu prósent af þínum fyrri tekjum þá ferðu eftir þann tíma á flatar atvinnuleysisbætur“, segir Stefán. Flatar bætur eru tæplega 290 þúsund krónur í dag. „Og fyrir fólk sem er með meðaltekjur, 650 þúsund krónur þá er þetta meira en 50 prósent kjaraskerðin og þarna er sá hópur sem er í langmestri hættu á því að fara verulega illa út úr þessari kreppu“.
„Það verður okkar vítamín til að rífa efnahagslífið upp“, segir Stefán um hækkun bóta vegna faraldursins.
Aðspurður hvort til verði nýr samfélagssáttmáli að hremmingunum loknum, fólk tileinki sér öðruvísi hugsunarhátt, til dæmis að hjálpast meira að og fleira í þá veru segir Stefán: „Menn töluðu um þetta eftir hrunið, það var mjög sterkt tilfinningin að Ísland hefði verið á rangri leið, fjármálabólunni og öllu þessu sem að kom í kjölfar hennar. Þá var talað um að byggja nýtt Ísland og það var þjóðarfundurinn og það var ný stjórnarskrá og fleira en niðurstaðan varð hins vegar sú að við byggðum upp meira og minna sama Ísland, að mestu leyti“.
Þátturinn 21 hefst klukkan 21 í kvöld og er svo endursýndur.
