Magnús vill að við þökkum Færeyingum: „Án þeirra hefði þetta farið miklu verr“

„Hvergi hef ég rek­ist á nein­ar heim­ild­ir um að einu ein­asta þakk­læt­isorði hafi verið vikið að Fær­ey­ing­um fyr­ir hönd ís­lensku þjóðar­inn­ar. Þetta þykir mér synd og skömm,“ segir Magnús Þór Hafsteinsson, fyrrverandi þingmaður og annar höfundur bókarinnar Martröð í Mykinesi.

Magnús skrifar grein í Morgunblaðið í dag þar sem hann fjallar um hið skelfilega flugslys þann 26. september 1970 þegar Fokker-vél Flugfélags Íslands brotlenti á fjallinu Knúki á eyjunni Mykinesi í Færeyjum. Í slysinu létust átta manns en 26 komust lífs af. Magnús skrifaði sem fyrr greinir bók ásamt Færeyingnum Grækaris Djurhuus Magnussen um málið sem kom út fyrir síðustu jól og vakti talsverða athygli.

Þá rifjar Magnús upp færeyska heimildarmynd um slysið í tveimur hlutum sem sýnd var á RÚV. Vill Magnús leggja orð í belg eftir að hafa horft á myndina.

Einstakt afrek

„Ein­stakt björg­un­ar­a­frek var unnið í Mykinesi þenn­an dag. Nán­ast ný farþega­flug­vél af full­komn­ustu gerð, glæst­ur far­kost­ur kirfi­lega merkt­ur Íslandi með 34 manns inn­an­borðs, hafði brot­lent í slæmu veðri á lít­illi kletta­eyju. Þar bjuggu nokkr­ir tug­ir manna, mest full­orðið fólk sem lifði af því sem landið og nátt­úr­an gaf. Óbreytt alþýðufólk án reynslu af björg­un­ar­störf­um stóð nú frammi fyr­ir hóp­slysi. Eng­inn búnaður til björg­un­ar var til í eyj­unni,“ segir Magnús.

Hann bendir á að Mykines gat oft verið einangrað vikum saman sökum erfiðs sjólags. Og þannig var það einmitt daginn sem slysið varð og þurftu íbúar Mykiness að sinna skyndihjálp og umönnun slasaðra.

„Eft­ir brot­lend­ing­una kom í ljós að ís­lenska flug­vél­in var að ýmsu leyti van­bú­in kæmi til slyss. Aðeins ein neyðartal­stöð var í vél­inni. Hún var úr seinni heims­styrj­öld, og ónot­hæf. Eng­in teppi né annað sem gæti varið fólk gegn kæl­ingu var í flug­vél­inni. Ekk­ert morfín til að gefa sárþjáðu fólki var í skyndi­hjálp­ar­búnaði vél­ar­inn­ar.“

Magnús vill þó fara varlega í að leggja dóm á það hvernig farþegavélar voru útbúnar og flugöryggi háttað fyrir hálfa öld. Hann segir þó að ákveðnar spurningar vakni um hvort ekki hefði mátt gera betur í þessum efnum árið 1970.

„Þegar ekki var hægt að senda neyðarkall frá flak­inu hófu nokkr­ir farþegar göngu niður fjalls­hlíðina án þess þó að vita hvar þeir væru stadd­ir. Þeir komust niður í Mykinesbyggðina. Þar var þá ný­búið var að hafa sam­band við menn úr landi og biðja þá að fara til leit­ar á af­rétt­in­um í Mykinesi því „Íslands­flug­vél­in“ væri týnd.“

Hraustustu menn byggðarinnar fóru af stað

Magnús rifjar upp að hraust­ustu menn byggðar­inn­ar hafi flýtt sér til fjalls þar sem þeim tókst að finna flakið. „Þeir tóku einu réttu ákvörðun­ina; að drífa fólkið niður í byggð fyr­ir myrk­ur og þannig forða því í húsa­skjól áður en kuld­inn og vos­búðin drægju svo mátt úr því að það fengi sig ekki hreyft og myndi kannski fara illa vegna of­kæl­ing­ar um nótt­ina. Hver ein­asti sem á annað borð gat staðið varð að ganga niður í tor­færu fjall­lendi, í þoku, kulda, roki og rign­ingu, annaðhvort einn eða studd­ur af öðrum farþegum eða Fær­ey­ing­um úr hópi björg­un­ar­manna.“

Síðdegis komst lið lækna, hjúkrunarfræðinga og björgunarmanna út í Mykines og þar þurfu þeir að berjast í illviðri, klífa nálega þrítugan hamar og hefja erfiða fjallgöngu í svartaþoku, roki og rigningu þar sem bera þurfti allan búnað.

„Eng­inn vissi hver aðkom­an yrði á slysstaðnum. Staðkunn­ug­ir Fær­ey­ing­ar komu fólk­inu í land og leiðbeindu því að slysstaðnum. Áður en dag­ur leið að kveldi var búið að koma öll­um úr vél­inni í húsa­skjól.“

Magnús segir að sagan sé of löng til að rekja í einni blaðagrein en mikilvægast sé að halda á lofti að björgunaraðgerðir voru flóknar, framkvæmdar við afar tvísýnar og erfiðar aðstæður en skiluðu sér í því að það tókst að bjarga lífi hvers einasta af þeim sem á bannað borð lifðu sjálfan áreksturinn af.

„Án þess að gera lítið úr hlut annarra, svo sem Dana, þá hafa fær­eysku björg­un­ar­menn­irn­ir all­ar göt­ur síðan átt mik­inn heiður skil­inn. Án þeirra hefði þetta farið miklu verr,“ segir Magnús.

Færeyingar björguðu heiðri og sóma Íslands

Eðli málsins samkvæmt hefur hann kynnt sér slysið vel og söguna í kringum þáð og viðurkennir hann að það valdi honum hugarangri að hvergi er að finna neinar heimildir um að ís­lenska þjóðin hafi nokkru sinni þakkað Fær­ey­ing­un­um sem að þessu björg­un­ar­a­freki stóðu.

„Við skul­um hafa í huga að flug­vél­in var ís­lensk, með ís­lenskri áhöfn og afar mik­il­væg sem slík í upp­hafi upp­bygg­ing­ar flugs milli Íslands, Fær­eyja, Skot­lands, Dan­merk­ur og Nor­egs þar sem Íslend­ing­ar voru frum­kvöðlar. Í Fær­eyj­um var þessi flug­vél alltaf kölluð „Íslands­flug­vél­in“.“

Magnús segir að árið eftir björgunaraðgerðirnar hafi danskur flugstjóri þyrlunnar um borð í Hvítabirninum, varðskipi Dana, verðskuldað verið sæmdur íslensku fálkaorðunni. Er hann sá eini sem hefur verið heiðraður í tengslum við þetta fluglys svo vitað sé. Það er synd og skömm, að mati Magnúsar.

„Það voru Fær­ey­ing­ar sem björguðu heiðri og sóma Íslands þarna uppi und­ir Knúkstindi á Mykinesi þenn­an dimma sept­em­ber­dag fyr­ir ríf­lega 50 árum með því að koma í veg fyr­ir að ekki fleiri en þau átta sem létu lífið í brot­lend­ingu „Íslands­vél­ar­inn­ar“ lét­ust. Fær­eyska björg­un­ar­fólk­inu ber að þakka fyr­ir hönd ís­lensku þjóðar­inn­ar með þeirri reisn sem hæf­ir og svo eft­ir verði tekið.“