„Þegar ég sá þættina leið mér oft einsog ég væri að horfa á afbökun á mínu höfundarverki,“ segir Kristín Eiríksdóttir, höfundur Hystory sem sýnt var í Borgarleikhúsinu árið 2015, í pistli sem fluttur var í Víðsjá á Rás 1 í gær.
Nokkuð hefur verið fjallað um sjónvarpsþættina Systrabönd, sem voru frumsýndir í Sjónvarpi Símans um páskana, og líkindi þáttanna við verk Kristínar. Þættirnir segja frá þremur æskuvinkonum sem neyðast til að horfast í augu við fortíð sína þegar jarðneskar leifar stúlku, sem hvarf 25 árum fyrr, finnast. Silja Hauksdóttir leikstýrir þáttunum. Söguþráður Hystory er mjög sambærilegur; segir frá uppgjöri þriggja kvenna vegna ofbeldis í garð þeirrar fjórðu mörgum árum áður.
Sitthvor innblásturinn?
Nokkuð hefur verið fjallað um þessi líkindi og sagði Silja Hauksdóttir, leikstjóri og einn handritshöfunda Systrabanda í Lestinni á Rás 1 á dögunum að verkin væru vissulega lík en um tvö verk væri að ræða með sitthvorn innblásturinn. Þannig hafi Systrabönd verið innblásin af morði á stúlku í Bandaríkjunum árið 1992 en Hystory af íslenskum ofbeldisglæp.
Í pistli sínum bendir Kristín á að líkt og eldgosi og harmi séu hugmyndir ekki varðar höfundarrétti. Þó sé það gömul hefð að borga fyrir innblástur sem byggist á heiðursmannasamkomulagi.
Kristín vindur sér svo að líkindum Hystory og Systrabanda og segir í pistlinum, orðrétt:
„Ekkert okkar vill lenda í því sem kom fyrir mig níunda mars, þegar ég fékk símtal um að í Menningunni á RÚV hefði verið innslag um nýja sjónvarpsþætti sem hétu Systrabönd og væru alveg einsog Hystory, leikrit sem ég skrifaði að beiðni leikhópsins Sokkabandið og var sýnt í Borgarleikhúsinu í mars 2015, og gefið út í bók síðar sama ár.“
Fyrstu viðbrögðin að þetta mætti
Hún segir að hennar fyrstu viðbrögð hafi verið að þetta mætti. „Vegna þess að enginn hefur einkarétt á þremur miðaldra konum sem hittast aldarfjórðungi eftir að hafa drepið unglingsstúlkuna Hönnu í afbrýðisemiskasti vegna stráksins Péturs eftir að hafa drukkið of mikinn landa og neyðast nú til þess að díla við það.“
Hún segir að þá komi einmitt að heiðursmannasamkomulaginu; að nota grunnhugmynd verks sem er til í listrænu umhverfi getur valdið höfundi þess fjárhagslegu og listraænu tjóni. Erfiðara verður fyrir höfund fyrra verksins að vinna upp úr því aðlögun eða selja til þess réttinn.
„Sem stóð einmitt til með Hystory, en ef ég trommaði nú upp í Menningunni og segði frá sjónvarpsþáttum um þrjár miðaldra konur sem hittast aldarfjórðungi eftir að hafa drepið unglingsstelpuna Nönnu í afbrýðisemiskasti vegna stráks sem heitir Pési, eftir að hafa drukkið of mikinn landa og neyðast nú til þess að díla við það, er hætt við að einhverjir fengju déjàvu.“
Eins og spark í magann
Kristín nefnir svo nokkur dæmi úr leikritinu og þáttunum, máli sínu til stuðnings. Segir hún að henni hafi oft liðið eins og hún væri að horfa á afbökun á sínu höfundarverki og spyr hvort útfæra megi sömu söguna með sömu áherslum. „Miðað við að mér leið einsog hefði verið sparkað í magann á mér, þá var ég ekki lengur viss.“ Hún viðurkennir að allt geti verið háð tilviljun og bendir á að hennar hugmyndir hafi legið í loftinu fyrir sjö árum.
„Leikritið hefur verið öllum aðstandendum Systrabanda aðgengilegt, en það var kannski sérstaklega aðgengilegt einum handritshöfundanna – handritaþróunarstjóra Saga Film, Jóhanni Ævari Grímssyni, sem átti frumkvæðið að gerð þáttanna – þegar hann frumsýndi verk í Borgarleikhúsinu á sama leikári og Hystory var frumsýnt: Kenneth Mána, sem hann skrifaði í samstarfi við Sögu Garðarsdóttur og Björn Thors. En Jóhann Ævar hefur einmitt tiltekið í tveimur viðtölum, við Klapptré og Variety, að hann hafi fengið hugmyndina síðla hausts 2014,“ segir Kristín í pistli sínum sem hún endar á þessum orðum:
„En það er mikilvægt að hafa í huga, ef fólk á annað borð vill velta fyrir sér líkindum sjónvarpsþáttanna Systrabanda við leikritið Hystory, að það skiptir engu máli hvað kveikir hugmyndir. Vegna þess að hugmyndir eru ekki varðar höfundarrétti heldur hvernig unnið er úr þeim. Ekki það sem við hugsum heldur hvernig við segjum frá því.“
Pistilinn má lesa í heild sinni hér.
