Karl Th. Birgisson, fjölmiðlamaður og pistlahöfundur, er ekki mikill aðdáandi rafrænna skilríkja ef marka má pistil hans í Fréttablaðinu í dag. Hann segir að svo virðist vera sem kerfið hafi á einhverjum tímapunkti farið á sjálfsstýringu því fjölmargir, af ýmsum ástæðum, noti ekki snjallsíma.
„Í vikunni bárust af því fréttir, að börn fengju ekki inni í grunnskóla af því að mæður þeirra hefðu ekki rafræn skilríki. Þetta voru úkraínskar mæður, og aukalega var sagt að sumar þeirra fengju ekki skráð lögheimili af því að framtíðarhúsnæði væri ekki til. Þar með fengu þau börn heldur ekki skólavist.
Ekkert af því sem hér er lýst er náttúrulögmál. Þetta eru mannasetningar. Mannskemmandi reglur.
Sem hafa smám saman gerzt æ verri fyrir þá sem sízt skyldi,“ segir hann.
Frábær uppfinning?
Hann spyr hvort rafrænu skilríkin hafi ekki verið frábær uppfinning. „Jújú og aldeilis, fyrir allan þorra fólks, mjög til þæginda og hægðarauka. En ekki fyrir hina. Á undanförnum misserum hefur það orðið nánast að reglu, að þjónustu hins opinbera og stórfyrirtækja er varla hægt að nálgast án rafrænna skilríkja. Um það eru fleiri dæmi en tóm gefst til að rekja hér,“ segir hann og varpar svo ljósi á þá sem nota ekki rafræn skilríki. Hverjir skyldu það vera?
„Þeir sem eiga ekki snjallsíma. Og hverjir eru það? Til dæmis þeir sem hafa ekki efni á þessum rándýru græjum, sem þarf að endurnýja reglulega, af því að þær eru hannaðar þannig. Það er fátækt eða efnalítið fólk, sem lætur nauðsynjar hafa forgang. Svo eru þeir sem hafa ekki tileinkað sér tæknina eða hreinlega skilja hana ekki. Ástæður þess geta verið veikindi, elli, fötlun, glöp eða hvað annað sem þið tínið upp úr hattinum, og er alls ekki nefnt hér þessu fólki til hnjóðs.“
Kemur niður á okkar viðkvæmasta fólki
Karl segist sjálfur hafa talað við konu á dögunum sem vinnur með geðfötluðum, sumum mjög veikum.
„Þar verður reglulega krísa af því að það þarf rafræn skilríki til að fá mikilvæga þjónustu, jafnvel bráðnauðsynleg lyf. Fólk í geðrofi notar ekki rafræn skilríki. Ég sleppi alveg hinum, sem vilja ekki eiga snjallsíma af persónuverndarástæðum. Það er reyndar gilt sjónarmið enda eru þetta öflugustu persónunjósnatæki sem fundin hafa verið upp. Hitt er verra, að okkar viðkvæmasta fólk geldur fyrir ákvarðanir sem einhver tók afþvíbara.“
Karl veltir því fyrir sér hver það var sem tók ákvörðun um að líf okkar, aðgangur að þjónustu eða jafnvel lífsbjargarúrræðum skyldi vera rafrænt.
„Svarið er sennilega „enginn“. Það varð svo hipp og kúl að vera rafrænn og við ætluðum að vera langt á undan öllum hinum. Þannig var stemningin fyrir fáeinum árum á Íslandi.
Það eru enda bara fimmtán ár síðan fyrsti snjallsíminn kom á markað. Heimurinn breyttist þá. Mannskepnan hefur samt ekkert breytzt. Nema jú, við höfum breytt hegðun okkar umhugsunarlítið. Af því að tæknin hefur togað okkur þangað.“
Kerfið fór á sjálfstýringu
Hann segir að enginn viti samt ennþá hvers vegna fátækt fólk, gamalt eða veikt þarf að kaupa smátölvur af stórfyrirtækjum til þess að geta fengið eðlilega opinbera þjónustu. Það sé alvarlega hliðin á þessum peningi.
„Með reglum sínum hefur ríkisvaldið þvingað fólk til þess að kaupa tæki, sem það ýmist hefur ekki efni á, skilur ekki eða vill ekki eiga. Til að hafa aðgang að þjónustu, sem var sjálfsögð og auðsótt fyrir tuttugu árum. Um þetta hefur aldrei verið rætt í kosningum. Aldrei nokkru sinni.
Á einhverjum tímapunkti virðist kerfið hins vegar hafa farið á sjálfstýringu og þá sjaldan einhver gerir athugasemd er svarið kunnuglegt: „Tölvan segir nei.“
Vitleysingar vilja snúa upp á úlniði
Karl segist ekki vera með þessum skrifum að andmæla tækniframförum, síður en svo, margar séu þær stórkostlegar.
„Ég geri hins vegar alvarlega athugasemd við að ákvarðanir ríkisvaldsins um þjónustu við fátæka og veika byggist á tækni sem engin þörf knýr á um. Börn á flótta komast ekki í skóla út af tölvunni. Veikt fólk þjáist vegna tölvunnar. Fátækt fólk getur ekki orðið almennilegir þátttakendur í samfélaginu af því að það getur ekki keypt sig inn í nýtilkomið rafrænt kerfi hins opinbera.
Það eru ekki náttúrulögmál, heldur mannanna verk.“
Karl segist í þessum þönkum sínum æ oftar vera hugsað til lags með hljómsveitinni Fun Boy Three, The lunatics have taken over the asylum.
„Kveðskapurinn í upphafi er ekki aðeins merkilegur vegna innihaldsins, heldur líka þess hversu höfundur virðist vera svag fyrir innrími. I see a clinic full of cynics who want to twist the people’s wrists. Ég sé hér víða vitleysinga sem vilja snúa upp á úlnliði.
Vitleysingar er ljótt orð sem ætti helzt ekki að nota. Þeir hafa samt tekið yfir á hælinu að þessu leyti. Og það er mikilvægt verkefni annarra að leiðrétta vitleysuna.“
