Heitar umræður hafa skapast í samfélaginu og á netheimum í kjölfar viðtals fréttaskýringarþáttarins Kveiks við leikarann Þóri Sæmundsson.
Þar lýsti Þórir Sæmundsson þeirri útskúfun sem hann varð fyrir í kjölfar brottrekstur hans úr Þjóðleikhúsinu fyrir kynferðisbrot gegn ólögráða stúlkum. Þórir lýsti því í viðtalinu að hafa ekki getað fengið vinnu síðan mál hans kom upp. Hann hafi sótt um hátt í 300 vinnur en ekkert gengið.
Megin viðfangsefni Kveiksþáttarins var að velta upp þeirri spurningu hvort kynferðisafbrotamenn gætu átt afturkvæmt í samfélagið með einhverjum hætti.
Jón Trausti Reynisson ritstjóri Stundarinnar og Ómar R. Valdimarsson lögfræðingur voru gestir Morgunútvarpsins á Rás 2 í morgun. Þeir voru fengnir til þess að velta upp þeirri spurningu hvort hægt sé að fá einverja lausn í þessi mál sem allir geti orðið sáttir við.
„Það er fullt af fólki sem fær ekki vinnu“
Þáttastjórnendur spurðu Jón og Ómar hvort menn sem sakaðir væru um brot af kynferðislegum toga ættu afturkvæmt í samfélagið.
Jón svaraði því á þann veg að fólk hyrfi ekki þrátt fyrir að það gerði eitthvað af sér: „Að sama skapi hefur þróunin verið síðustu ár að horfa ekki bara á þetta út frá einhverri lagahyggju, að þeir sem brjóti af sér fari í gegnum dómskerfið og lögregluna og allt það og síðan ekki söguna meir,“ segir Jón.
Jón sagði að fullt af fólki væri í sömu stöðu og Þórir hvað atvinnuleysi varðar: „Í þessu tilfelli er maður sem talar um að hafa ekki fengið fasta vinnu í fjögur ár. Grunnforsenda þáttarins hjá Kveik var sú að hann var rekinn fyrir að senda myndir af kynfærum sínum á ungar stúlkur. Við vitum svo sem ekki alla söguna með það af hverju einhver einn aðili fær ekki vinnu, það er fullt af fólki sem fær ekki vinnu,“ sagði Jón.
Hann segir það ef til vill erfiðara að fá vinnu í leiklist eftir að svona mál kemur upp þar sem hópurinn er þrengri og fáir um stöðurnar.
„Þú getur ekki vænst þess að fá stöður í uppeldisgreinum eða eitthvað þannig en mér finnst undarlegt af hverju þetta tilfelli þar sem þarna er talað um er enga vinnu að hafa. Ég sá að hann fékk þrjú atvinnutilboð í kommentakerfi Kveiks,“ hélt Jón áfram.
Erum ekki að standa okkur sem réttarríki
Því næst voru gestir þáttarins spurðir hvort við sem samfélag værum reiðubúin til þess að taka við þeim aftur.
Ómar tók þá til máls og sagði að töluverð breyting hafi átt sér stað í samfélaginu undanfarin ár. Samfélagið útskúfi einstaklingum án dóms og laga: „Þeir sem eru sakaðir um brot en ekki endilega sakfelldir, hafa ekki verið ákærðir eða ekki einu sinni yfirheyrðir eða neitt slíkt, þeir eiga mjög erfitt með að eiga afturkvæmt inn í samfélagið,“ sagði Ómar.
Hann hélt áfram: „Það sem er vont er það er að við teljum okkur vera réttarríki, samfélag sem vill gefa fólki sem misstígur sig tækifæri til þess að snúa blaðinu við og koma aftur inn í samfélagið. Þannig gengur réttarkerfið og refsivörslukerfið okkar svolítið út á það að þeir sem brjóta af sér fái refsingu við hæfi og fari jafnvel í fangelsi eða þurfi að sinna samfélagsþjónustu og að þeim tíma liðnum þá komi þeir aftur inn í samfélagið,“ sagði Ómar enn fremur.
Hann kvað hið hefðbundna ferli ekki til staðar þegar einstaklingur ert borinn sökum um að hafa gert eitthvað, jafnvel mörgum áratugum seinna eins og sást meðal annars í dæmi Bob Dylans.
Hann segir umræðuna eiga sér almennt stað í lokuðum hópum á samfélagsmiðlum: „Einstaklingar sem eru á allt öðrum stað í dag heldur en þeir voru á þeim tíma sem þeir eiga að hafa brotið af sér, þeir eru úthrópaðir og eiga erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér. Þetta er í afmörkuðum hópi sem þessi umræða á sér stað, aðallega Facebook og Twitter. Umræðan sem á sér stað þarna er ekki endilega á mjög háu plani,“ sagði Ómar.
Upplifanir einstaklinga geta verið misjafnar
Þáttastjórnendur gripu því næst orðið og sögðu að það þyrfti einnig að vera hægt að ræða þau mál sem fara ekki í gegnum réttarkerfið, en hvernig ætti að gera það er annað og erfiðara viðfangsefni.
Ómar tók undir það og sagði að erfitt reynist að segja til um það hvernig ætti að tækla það því upplifanir einstaklinga af samskiptum tveggja aðila sem enginn annar verður vitni að geta verið mismunandi.
Hann bætti þó við að átak þyrfti í fræðslumálum og forvörnum.
Kastljósinu var því næst beint aftur að Jóni. Hann hefur verið í forsvari fyrir Stundina um nokkurra ára skeið og var þar áður á DV. Þáttastjórnendur sögu þá miðla hafa verið leiðandi í umræðu um að opna á mál á borð við þessi:
„Grunnforsenda okkar er að þolendur eigi að hafa rödd og að sögulega séð hafi þolendur ekki haft rödd. Þau hafi verið útskúfuð og úthrópuð. Í dag hafa orðið tækniframfarir og fólk er farið að nýta samfélagsmiðla til að tjá sig og það er engin leið til baka með það,“ segir Jón.
Því næst skaut hann á lögmanninn Sigurð G. Guðjónsson fyrir skoðanir sínar undanfarnar vikur: „Hann hefur verið mjög hávær í þessari umræðu og sakað konur um ofbeldi fyrir að tjá sig um reynslu sína,“ sagði Jón.
Skilur ekki hvers vegna Þórir fær ekki vinnu
Jón var spurður að því hvernig þessir menn geti komist aftur út í samfélagið og fúnkerað.
Lykilatriðið að sögn Jóns er að taka ábyrgð. Það hafi Þórir hins vegar ekki gert: „Fyrsta skrefið er að stefna mjög hratt og örugglega í átt að því að taka ábyrgð og þú þarft að gera það alla leið. Það er ekki sérstaklega traustvekjandi þegar menn tala um að samfélagið sé klikkað og vísa á það sem vandamálið. Tala um að samfélagið sé búið að gera sér það mikið að eina leiðin núna sé að verða glæpamaður og brjóta af sér. Þetta er ekki að taka ábyrgð og ekki í rétta átt gagnvart því að fara aftur inn í samfélagið með einhverri sátt,“ sagði Jón.
Þá bætti Jón við að úti í samfélaginu væru fjölmargir vinnuveitendur svo hann skildi ekki hvers vegna Þórir gæti ekki fundið sér vinnu við sitt hæfi.
Þáttastjórnendur spurðu hvort það væri engin þolinmæði gagnvart kynferðisbrotum í samfélaginu.
Ómar sagði svo ekki vera. Ekki ætti að refsa fyrir brot langt aftur í tímann: „Greinilega ekki. Það virðist vera í góðu lagi í samfélagsumræðunni í dag að taka atriði sem áttu sér stað fyrir mörgum árum eða áratugum og skoða þá atburði liðinna tíma með gleraugum nútímans. Það er ósanngjarnt gagnvart þeim sem tóku þátt í ósæmilegri hegðun fyrir tugum árum síðan að gagnrýna þá fyrir að standast ekki kröfur nútímans,“ sagði Ómar.
Hann bætti við að hvorki hann né þeir sem viðstaddir væru eða allir sem á þáttinn hlustuðu væru sömu manneskjur og þau væru fyrir 20 árum síðan: „Ég hef ekki farið í gengum lífið áfallalaust, frekar en þið sem sitjið hér eða allir þeir sem eru að hlusta. Það er fullt af hlutum í mínu lífi og ykkar lífi sem maður hefði viljað að hefðu verið öðruvísi,“ sagði Ómar.
Efast um margar frásagnir á samfélagsmiðlum
Ómar efaðist um frásögn Þóris en vill þó að menn á borð við hann geti snúið aftur: „Ég vona að umræðan í framhaldinu af þessu Kveiksviðtali umpólist ekki um þetta Kveiksviðtal. Að þetta snúist ekki um það að þessi tiltekni einstaklingur hafi gert einhverja tiltekna hluti af sér. Persónulega fannst mér hann ekkert sérstaklega sympatískur og margt í restina af viðtalinu sem orkaði tvímælis á mig. Það breytir því samt ekki að það á enginn að skíta upp á bak og skeina sér síðan næstu fjögur ár.“
Ómar vill trúa þeim sem orðið hafa fyrir ofbeldi en er þó sannfærður um að margar sögurnar á Twitter séu uppspuni: „Það er alltaf verið að tala um það að við eigum að trúa konum og ég er alveg tilbúinn að kvitta undir það að maður eigi að trúa þeim sem verða fyrir ofbeldi. Síðan þarf maður bara að meta það á hlutlægum forsendum hvort maður telji að ásakanirnar séu þess eðlis að það eigi að svipta annað fólk ærunni eða setja að í fangelsi eða svipta það frelsinu. Margt af því sem maður sér í þessum hópum bæði á Facebook og Twitter er þess eðlis að ég er ekki sannfærður um að það sé satt. Bara alls ekki,“ sagði Ómar afdráttarlaust.
Réttindi ungra kvenna njóti vafans
Þáttastjórnendurnir spurðu Ómar því næst hvers vegna fólk ætti að ljúga til um að hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi.
„Það er rosa mikið af því fólki sem er að tjá sig á Twitter sem er nafnlaust. Fleiri heldur en þeir sem koma fram undir fullu nafni. Að þeir geti komið frá sér ásökunum á hendur einstaklingum og fyrirtækjum átölulaust finnst mér bara grafalvarlegt,“ sagði Ómar.
Jón var ekki sammála því: „Ég hef ekki séð að það séu margir nafnlausir að tjá sig þarna á Twitter. Auðvitað getum við gert ráð fyrir þeim hugsanlega möguleika að svoleiðis sé. Í þessum tilfellum erum við yfirleitt að tala um að það eru margar frásagnir, það eru játningar af einhverju tagi. Við erum ekki bara að tala um einhver gömul dæmi frá því að menningin var allt önnur en í dag,“ sagði Jón.
Hann bætti við að oft væru þetta dæmi frá meðal annars 2015 eða 2017 og samfélagið hafi ekki breyst síðan þá.
Jón vill ekki meina að það séu réttindi að vera í landsliðinu eða standa á leikhússviði: „Ég ætla að halda því fram að það séu ekki réttindi að standa á sviði þjóðleikhússins, það eru ekki réttindi að vera í landsliði þjóðar en það eru réttindi ungra kvenna að vera ekki áreitt í starfi.“
