Hannes: Svona fór fyrir fal­legasta húsi landsins – Bjór­dósir, skítug nær­föt og daun­illur úr­gangur

„Bjór­dós­ir, gler­brot, um­búðir, plast­­pok­ar, mat­ar­­leif­ar og daun­ill­ur úr­­­gang­ur,“ segir Hannes Lárus­son, mynd­lista­maður og staðar­haldari Ís­lenska bæjarins, um að­komuna sem blasti við þegar komið var að einu fal­legasta húsi landsins ekki alls fyrir löngu, Laxa­bakka við Sogið.

Í langri aðsendri grein í Morgunblaðinu í dag fer Hannes yfir sögu hússins sem byggt var af Ósvaldi Knudsen, málara­meistara og kvik­mynda­gerðar­manni, árið 1943. Ís­lenski bærinn ehf. er í dag eig­andi hússins og á­formar að endur­reisa það eftir að það var frið­lýst í maí á síðasta ári. Blikur eru á lofti því byggingar­yfir­völd á svæðinu hafa lagt stein í götu for­svars­manna Ís­lenska bæjarins, að sögn Hannesar.

Heillaðist af húsinu

Húsið var byggt sem veiði- og frí­stunda­hús og rifjar Hannes upp að finnski húsa­meistarinn og hönnuðurinn Alvar Aalto, sem kom hingað til lands árið 1968 , hafi heillast mjög af húsinu sem er í mynd ís­lensks torf­bæjar með mis­háum burstum. Var haft eftir honum að um væri að ræða fallegasta hús landsins. „Varð­veislu­gildi Laxa­bakka felst ekki hvað síst í sam­spili byggingar­listar við náttúru og um­hverfi. Húsið er sem sam­gróið landinu og fellur ein­stak­lega vel að stað­háttum við Sogið,“ segir á vef Minja­stofnunar.

„Í þessu húsi flétt­ast sam­an virðing fyr­ir gam­al­gró­inni hefð, með­vituð til­­finn­ing fyr­ir nú­­tíma rýmis­vit­und og efnis­­kennd, per­­sónu­­leg­ur stíll og frum­­legri sköp­un fylgt úr hlaði með af­burða hand­­verki og um­hyggju­semi,“ segir Hannes meðal annars.

Allar rúður brotnar

Hannes spólar svo nokkra ára­tugi fram í tímann og lýsir því sem fyrir augu bar þegar húsið var heim­sótt. „Á hlaðinu hef­ur verið hlaðinn bál­­köst­ur með ó­tót­­leg­um leif­um af sviðnum grein­um, grill­kol­um og viðar­bút­um sem brotn­ir hafa verið úr klæðning­um og inn­rétt­ing­um húss­ins. Bjór­dós­ir, gler­brot, um­búðir, plast­­pok­ar, mat­ar­­leif­ar og daun­ill­ur úr­­­gang­ur. Suður­hlið húss­ins er illa lemstruð, all­ar rúður brotn­ar og úti­­­dyra­h­urð hef­ur verið rif­in af hjör­um. Inn­an­­dyra er rusl á gólf­um, sígarettu­stubbar í kirn­um, um­búðir, dós­ir og flösk­ur á við og dreif á borðum, gólfi. Í rúm­um í bað­stofu má finna svefn­­poka­ræksni, fataleppa, skít­ug nær­­föt og sokka, auk þess sem hálf­­full­ir gas­kút­ar virðast tengd­ir við við­sjár­verð hit­un­ar­­tæki.“

Þetta er ekki allt og lýsir Hannes því hvernig ruplað hafi verið úr hirslum og gramsað í bús­á­höldum, sér­hönnuð hús­gögn illa leikin og skemmdir unnar á inn­réttingum. „Nagl­­föst­um lista­­verk­um hef­ur verið stolið, mörg hús­­gögn og bús­á­höld eru horf­in, sa­lúnofin teppi í hengl­um og stromp­ur með máluðu lista­­verki brot­inn niður og mylsna ein út um gólf, og kop­ar­lamp­inn hef­ur verið eyði­lagður og ekk­ert nema keðjan og beyglaður skerm­ur hang­ir nú yfir bað­stofu­­borðinu. Kveðjur þeirra niður­rifs­afla sem nú hafa yf­ir­­tekið Laxa­bakka við Sog eru jafn skýr­ar og ára­tug­um fyrr, ekki Välkommen! eins og þá, held­ur Fuck you! með steytta hnefa.“

Sérhannaður stóll í ánni

Á baka­leiðinni segir Hannes að gestir hafi gengið niður að ánni og komið auga á tor­kenni­legan hlut marandi í hálfu kafi. „Þegar hlut­ur­inn er dreg­inn upp úr ánni reyn­ist þarna vera einn af hinum sér­­hönnuðu stól­um sem til­­heyra hús­inu sem nú sést í fjar­lægð eins og gam­all höfðingi sem horf­ir yfir svæðið. Með stól­inn á milli sín rölta gest­irn­ir sömu leið til baka, en um það bil sem húsið hverf­ur úr aug­­sýn bak við greni­tröll­in er eins og glitti í eitt­hvað milli trjánna. Við nán­ari skoðun kem­ur í ljós að þarna höfðu hryðju­­verka­­menn og þjóf­ar hent því sem þeim hef­ur þótt verð­laust þýfi. Við nán­ari skoðun kom í ljós að þarna voru marg­vís­­leg bús­á­höld í reiði­leysi, aus­ur, ílát, pott­ar; og pönnu­­kökup­ann­an úr Laxa­bakka­eld­hús­inu.“

Hannes segir að daginn eftir hafi verið haft sam­band við eig­endur og að­stand­endur og í fram­hald af því lagt mark­visst á ráðin um björgunar­að­gerðir á fal­legasta húsi á Ís­landi eins og hann orðar það.

Svo fór að jörðin sem húsið stendur á komst í eigu sýslu­nefndar Ár­nesinga og Land­verndar árið 1973, en síðan þá hefur lítið gerst á svæðinu og jarðirnar liðið fyrir van­rækslu og hirðu­leysi. Hann segir að á sama tíma og eig­endum var meinaður að­gangur og nýting á Laxa­bakka hafi hústöku­fólk og fylli­raftar, jafn sem sveitar­stjórnar og héraðs­nefndar­fólk, þóst mega vaða fram og til baka inn á lóðina, ryðjast inn í hús og rupla þaðan bús­hlutum.

Málið fyrir dómi

Til að gera langa sögu stutta var Laxa­bakki frið­lýstur vorið 2020, að sögn Hannesar „til þess að freista þess að ná þess­ari þjóðar­ger­­semi úr klóm myrkra­afl­anna.“ Að sögn Hannesar var þessu svarað af hörku. „Í sömu vik­unni og inn­­tak frið­lýs­ing­ar­inn­ar var gert op­in­bert hafði for­maður Land­vernd­ar sam­band við hand­­gengna lög­­fræði­stofu og blés því næst til fund­ar með skjól­­stæðing­um sín­um í héraðs­nefnd Ár­nes­­sýslu,“ segir hann og bætir við að niður­staðan hafi verið sú að stefna sýslu­mann­in­um á Suður­landi í því skyni að fá þing­­lýst skjöl sem sýna fram á lög­­mætt eign­ar­hald á Laxa­bakka dæmd ó­gild.

„Þannig gætu þess­ir full­­trú­ar niður­rifs­afl­anna á end­an­um náð til sín eign­inni og af­máð „fal­­leg­asta hús á Ís­landi“ af yf­ir­­borði jarðar.“

Hannes segir að málið verði dóm­­tekið 12. janú­ar næst­komandi í Héraðs­dómi Suður­lands.

„Dóms er að vænta í þessu ó­gild­ing­ar­­máli í lok janú­ar. Kannski gæti sú dóms­niður­staða loks­ins létt um­sátr­inu um Laxa­bakka; og þá mun vænt­an­­lega einnig fljót­­lega koma í ljós hvort sag­an muni segja frá pylsa­þyt og ljós­brot­um í krist­als­vasa þeirra Aalto-hjóna á bað­stofu­­borðinu í Laxa­bakka eða hvort myrkra­öfl­in fái á­fram ó­á­reitt að spá í mynd­­birt­ing­ar um fram­tíðina í hland­kopp­um sín­um.“