Stærsta mál sem Neytendasamtökin hafa barist fyrir er nú í gangi gagnvart þremur stóru bönkunum vegna lána sem fólk hefur tekið og eru með breytilegum vöxtum. Um er að ræða bæði verðtryggð og óverðtryggð lán - og hjá fleiri lánveitendum en bönkunum þremur.
Samtökin telja lánin ekki standast lög. Samtökin létu Lögfræðistofu Reykjavíkur fara ítarlega ofan í skilmála og framkvæmd lánanna. Breki Karlsson, formaður Neytendasamtakanna, segir í þættinum 21 í kvöld að um sé að ræða 75 til 80 þúsund lán, þá með talið hjá lífeyrissjóðum og samtals að upphæð 1.500 milljörðum króna, hver einasta prósenta er þá 15 milljarðar af lánum sem þarf að skoða í þessu ljósi breytilegra vaxta á ári. Með tilliti til hvað þessi upphæð dreifist á mörg lán, og með markaðsálagi bankanna undanfarin misseri um 0,5 til 2 prósent þá er t.d. 20 milljón króna lán þá muni það um 100 til 500 þúsundum króna á ári fyrir lántakandann, sem hann hefur þá ofgreitt.
Lántakandinn veit ekki forsendur hækkana lánanna
Það sem samtökin telja ekki löglegt hefur orðið til þess að lántakendur hafa ekki haft getu til að skilja forsendur vaxtahækkana á lánum þeirra.
Bent er á að ekki sé löglegt hvernig bankarnir ákveða breytingar á vöxtum lána. Slíkt sé ekki í samræmi við vaxtaákvarðanir Seðlabankans né markaðsvexti. Nauðsynlegt sé að slíkt verði lagað þegar vextir hækka á ný en núna er vextir mjög lágir og margir skuldbreytt lánum sínum yfir til bankanna frá lífeyrissjóðum.
Verður gerast áður en vextir hækka á ný
„Og við höfum fylgst með þessu undanfarin misseri þegar markaðsvextir og stýrivexti hafa verið að lækka en bankarnir voru lengi vel tregir til þess að lækka vextina sína og það var ekki fyrr en það kom ákall úr Seðlabankanum sem þeir færðu vextina niður og nú hefur komið fram í viðræðum við stjórnendur Seðlabankans að stýrivextir munu fara aftur upp og þess vegna er mjög mikilvægt að þetta liggi fyrir áður en að vaxahækkunarferlið fer af stað á ný“, segir Breki og að önnur krafa af tveimur snúi að þessu.
„Hin krafan er að þeir leiðrétti hlut þeirra sem hallað hefur verið á með ákvörðunum um vaxtabreytingar“, bætir hann við og á það við vaxtabreytingar viðskiptabankanna þriggja. Þetta eigi við öll breytileg lán en samtökin hafi ákveðið að byrja ferlið gagnvart bönkunum þremur, Landsbanka, Íslandsbanka og Arion banka. Samtökin sendu bréf til bankanna í fyrra en í svörum þeirra varð tilefni til að rýna málið betur með lögfræðiskrifstofunni.
„Samkvæmt hæstarréttadómi, samkvæmt ákvörðun Neytendastofu, samkvæmt Evrópudómstól þá eiga skilmálar að vera skiljanlegir, gagnsæir og skýrir“, bendir Breki á en þannig sé ekki nú.
„Það er rík krafa um skýrleika, sér í lagi þar sem valdaójafnvægið er svo mikið á milli banka og einstaklings sem er að taka lán“.
„Það verður að vera hægt að rökstyðja hverja vaxtabreytingu fyrir sig því þ að er einkenni ósanngjarnra skilmála ef annar aðilinn getur breytt samningnum en hinn getur ekki séð hvort að breytingin sé réttmæt eða ekki“. Lántakendur geti ekki vitað við lántöku við hvaða aðstæður og á hvaða forsendum vextirnir af lánum þeirra eru teknar.
Fólk eigi kröfu á endurgreiðslum
Krafa Neytendasamtakanna er um að bankarnir greiði viðskiptavinum með slík lán til baka, lán sem enn er verið að greiða af og fjögur ár aftur í tímann af þeim lánum sem eru uppgreidd. Fjögurra ára fyrningarfrestur er samkvæmt lögum á endurmati á uppgreiddum lánum.
