Guð­mundur lýsir því hvernig það er að vera í ein­angrun: „Vistin hefur á­hrif á minnið, undir­liggjandi geð­raskanir og margir missa tíma­skyn“

Meðal­tal daga gæslu­varð­halds­fanga í ein­angrun er um 10 dagar og þeir sem sitja lengst í ein­angrun geta verið í um 30 til 50 daga. Hlut­fall þeirra sem sæta ein­angrun á Ís­landi er mun hærra en á Norður­löndunum, þetta segir Guð­mundur Ingi Þór­odd­son, for­maður Af­stöðu - fé­lags fanga.

„Í ein­angrun máttu ekki tala í síma, mátt ekki heyra fréttir og annan dag­skrá lið í sjón­varpi og út­varpi. Það má ekki hitta aðra fanga og ekki vera á sama tíma í úti­vist og aðrir. Þú mátt fá bréf og skrifa bréf en það er lesið af lög­reglu fyrst. Þú mátt hitta fanga­verði, prest, sál­fræðing og lækni. Þú ert lokaður inni í litlum klefa (sem er reyndar stærri en venju­legur fanga­klefi) og þar eru borð, stóll, klósett og vaskur. Allir þessir hlutir eru boltaðir í gólfið og úr þannig efni að erfitt er að brjóta slíkt. Þú færð að fara í sturtu einu sinni á dag og klukku­tíma í úti­vist á svæði sem er sirka 40 fer­metrar með veggjum allt í kring og neti yfir, en þú færð frískt loft og sérð himininn og færð á þig smá sól,“ skrifar Guð­mundur í grein í Frétta­blaðinu.

„Ein­angrun getur haft miklar líkam­legar og and­legar af­leiðingar. Vistin hefur á­hrif á minnið, undir­liggjandi geð­raskanir og margir verða and­fé­lags­legir, ein­rænir og bitrir. Til­finninga rússí­baninn er gífur­legur og fólk hrein­lega snýst í hringi þarna inni hugsandi um málið, fram­tíðina, fjöl­skyldu og ást­vini. Fólk sem sett er í ein­angrun getur verið í mis­jöfnu á­standi við upp­haf ein­angrunar og því geta komið upp strax al­var­leg veikindi. Margir missa tíma­skyn og vaka að­eins á nóttunni hugsandi og sofa á daginn. Fólk les mikið gamlar bækur og fær jafn­vel dvd myndir að horfa á frá fangelsinu. Al­var­legur vandi hefur skapast í sumum til­vikum þeirra sem þurfa sér­staka lyfja­gjöf en eftir því sem ég best veit er al­mennt reynt að leysa hratt úr því,“ skrifar Guð­mundur.

Hann segir það hins vegar ekki alltaf þannig að vistin hafi nei­kvæð á­hrif.

„Það kann að hljóma spánskt í eyrum en ég hef heyrt sagnir ein­stak­linga sem segja að ein­angrun gæslu­varð­halds hafi hrein­lega bjargað þeim. Þetta á sér­stak­lega við um þá sem fremja al­var­leg brot, jafn­vel eftir lang­varandi ó­jafn­vægi og utan­að­komandi á­reiti. Þeir hafa verið sáttir við að hverfa úr sínum heimi og inn í annan þar sem ekkert kemst að,“ skrifar Guð­mundur.

„Fólk í ein­angrun á rétt á að hitta sál­fræðing auk annarrar heil­brigðis­þjónustu og skal kalla til lækni til að skoða fanga í ein­angrun dag­lega. Það er hins vegar upp og ofan hvort það sé gert eða hvort ein­stak­lingurinn sjálfur sé með­vitaður um það og jafn­vel neitar hann læknis­heim­sókn sem að mínu mati ætti aldrei að leyfa. Breyta þyrfti lögum þannig að læknir á að skoða ein­angrunar fanga dag­lega alveg sama hvort hann vilji það eða ekki.“

„Á­hrif ein­angrunar­vistar er per­sónu­bundin. Á meðan skamm­tíma- og/eða lang­tíma­á­hrif geti orðið mjög slæm hjá sumum þá eru aðrir sem virðast geta höndlað slíka vist mjög vel og sýna ekki skaða alla­vega ekki sýni­legan,“ skrifar Guð­mundur.

„Það hefur verið stefnan hjá stjórn­völdum að minnka þann tíma sem fólk er í ein­angrun og fylgja Norður­löndunum eftir í því og þeim rann­sóknum sem gerðar hafa verið um ein­angrun. Það er mjög gott að dóm­stólar séu farnir að minnka þennan tíma til muna og setja lög­reglunni skorður þannig að lög­reglan verði að vera á tánum í rann­sókninni og láta þetta ganga fyrir. Hins vegar er það á­hyggju­efni að lög­reglan virðist sjálf ekki sjá mikil­vægi þess að fólk sé í sem stystan tíma í ein­angrun og er stöðugt að ýta á dómara með ýmsum hætti með hræðslu á­róðri sem er miður. Þar sem Héraðs­dómur sam­þykkir kröfur lög­reglunnar í nánast undan­tekningar­laust um ein­angrunar­vist er eðli­legt alltaf að kæra slíkan úr­skurð. Þess ber að geta að i hvert skipti sem lög­regla fer fram á lengra gæslu­varð­hald á hún að koma með nýja á­stæðu um hvers vegna hún vill aftur og lengra gæslu­varð­hald. Ég veit ekki hvort dóm­stólar fari eftir því.“

„Ekki fara allir gæslu­varð­halds­fangar í ein­angrun en oft er það upp­haf gæslu­varð­halds­tíma. Sumir fara í lausa­gæslu í bland með öðrum föngum og sumir hafa tak­markaðan að­gang að síma, heim­sóknum og fleiru. Gæslu­varð­halds­tíminn dregst af af­plánunar­tímanum eftir að loka­niður­staða dóms liggur fyrir,“ skrifar Guð­mundur að lokum.