Fyrrum vist­heimila­barn skrifar opið bréf til Katrínar: „Mér er hugað til látinna vina minna“

Árni H. Kristjáns­son, sagn­fræðingur og fyrrum vist­heimila­barn, vandar Katrínu Jakobs­dóttur ekki kveðjurnar í grein á Vísi í dag.

„Nú liggja fyrir drög að frum­varpi Katrínar Jakobs­dóttur, for­sætis­ráð­herra, til heildar­laga um sann­girnis­bætur til vist­heimila­barna sem urðu fyrir varan­legum líkam­legum, sál­rænum eða fé­lags­legum skaða vegna illrar með­ferðar meðan á vistun þeirra stóð,“ skrifar Árni.

„Frum­varpið er aug­lýst sem fram­fara­skref og auð­veldi allt ferli fyrrum vist­heimila­börnum til hags­bóta. Skoðum fyrst það sem er í raun til bóta í frum­varpinu. Lögin munu ná utan um þau börn sem urðu fyrir skaða, vegna of­beldis eða mis­réttis, á smærri vist­heimilum en hafa hingað til lent á milli stafs og hurðar — þessi breyting er svo sannar­lega brýnt rétt­lætis- og þjóð­þrifa­mál. Sama má segja um að lögin muni veita rýmri tíma­mörk en nú­gildandi lög­gjöf sem nær einungis til brota sem framin voru til 1. febrúar 1993. Þar með er allt já­kvætt í frum­varpinu upp­talið því önnur á­kvæði þess eru aftur­för og í raun kaldar kveðjur til fyrrum vist­heimila­barna.“

Í frum­varpinu segir: „Ekki eru greiddar sann­girnis­bætur vegna varan­legs skaða ein­stak­linga sem stafar af at­höfnum eða at­hafna­leysi opin­berra aðila og einka­aðila skv. 1. gr. sem tengjast al­mennum at­burðum sem snertu marga. Þar geta fallið undir m.a. náttúru­ham­farir, hóp­slys og far­sóttir.“

Árni segir að í ljósi hins af­markaða efnis og til­gangs frum­varpsins þá er þetta á­kvæði með ó­líkindum og rétt að velta því að­eins fyrir sér.

„Þarna er opnuð leið fyrir yfir­völd til að leggja ein­hliða hug­lægt mat á í hvaða til­fellum þau beri á­byrgð á varan­legum skaða barna í þeirra um­sjá. Skilja má á­kvæðið svo að lögð sé að jöfnu skað­leg með­ferð á vist­heimila­börnum og „náttúru­ham­farir, hóp­slys og far­sóttir“ sem enginn ræður við. Því geta yfir­völd jafn­vel af­greitt af­leiðingar skað­legrar með­ferðar á vist­heimila­börnum sem hvert annað náttúru­lög­mál sem enginn ber á­byrgð á. Þetta yrði snaut­leg leið til að fría sig á­byrgð svo ekki sé meira sagt. Á­réttað skal að yfir­völd á­kváðu mis­vont fyrir­komu­lag á vist­heimilum og að­höfðust ekki, jafn­vel ára­tugum saman, þrátt fyrir á­bendingar og vit­neskju um skað­lega starfs­hætti. Þetta hefur m.a. verið stað­fest í mikil­vægum rann­sóknum Vist­heimila­nefndar og þar kemur fram að á­byrgð yfir­valda er ó­um­deild. Hörmu­leg með­ferð á vist­heimila­börnum var og er mannanna verk — oft ó­hæfs fólks á vegum yfir­valda og í skjóli þeirra.“

Hingað til hafa niður­stöður opin­berra rann­sókna legið til grund­vallar á­kvörðunum um sann­girnis­bætur og viður­kenningu á illri með­ferð en skv. frum­varpinu verður grund­vallar­breyting þar á.

Nú er lagt til að um­sóknir um sann­girnis­bætur fari í „ein­stak­lings­bundinn far­veg“. „Í um­sókn skulu koma fram helstu á­stæður þess að ein­stak­lingur telur sig eiga rétt til sann­girnis­bóta sam­kvæmt lögum þessum.

„Síðan kemur á­kvæði sem er ömur­legur vitnis­burður um sátta­vilja og sann­girni stjórn­valda: „Að­stand­endur og eftir­lifandi ættingjar ein­stak­linga sem orðið hafa fyrir illri með­ferð eða of­beldi vegna at­hafna eða at­hafna­leysis opin­berra aðila eða einka­aðila skv. 1. gr. eiga ekki rétt til sann­girnis­bóta.“ Þarna er fellt úr gildi á­kvæði nú­gildandi laga nr. 47 2010 um sann­girnis­bætur sem kveður á um að bætur látinna vist­heimila­barna skuli erfast til eftir­lifandi barna. Eðli málsins sam­kvæmt eru fjöl­margir úr hópi vist­heimila­barna fallnir frá. Sá skaði sem þessi börn urðu fyrir í um­sjón yfir­valda var varan­legur og olli því að fjöl­mörg þeirra misstu fótanna.“

„Stór hluti þessara barna áttu eftir að glíma við slæma líkam­lega heilsu, geð­raskanir og einnig var á­fengis- eða fíkni­efna­neysla á­berandi í þessum hópi vegna til­finninga­legs sárs­auka sem reynt var að líkna. Þá hafa sjálfs­víg meðal fyrrum vist­heimila­barna verið tíð. Af þessu leiðir að meðal­aldur í þessum hópi er mun lægri en al­mennt gerist. Á­byrgð yfir­valda á þessum ó­tíma­bæru dauðs­föllum er ó­um­deild enda báru þau á­byrgð á vel­ferð barnanna á sama tíma og þau voru eyði­lögð í þeirra um­sjá. Ég var sjálfur á vist­heimilum meira og minna til 16 ára aldurs. Á þeim tíma tíma kynntist ég fjöl­mörgum börnum sem voru í sömu stöðu. Nokkur þeirra, sér­stak­lega strákarnir, fóru að týna tölunni strax á ung­lings­aldri og nú er svo komið að þeir eru flestir látnir. Sam­kvæmt frum­varpinu teljast hinu látnu ekki með og bætur þeirra munu falla dauðar niður. Þetta á­kvæði er afar ó­sann­gjarnt í ljósi þess að yfir­völd hafa dregið fram úr hófi að viður­kenna mis­gjörðir og greiða þol­endum sann­girnis­bætur,“ skrifar Árni.

„Í þessu sam­bandi verður mér hugsað til látinna vina minna, meðal annarra þeirra Hrafns Jökuls­sonar og Fjölnis Geirs Braga­sonar sem börðust fyrir rétt­læti fyrir vöggu­stofu­börn. Það er skammar­leg lág­kúra að greiða ekki bætur látinna vist­heimila­barna til barna þeirra eða eftir at­vikum til annarra að­stand­enda. Hafa ber í huga að börn og fjöl­skyldur hinna látnu liðu einnig fyrir þá slæmu með­ferð sem þau hlutu í æsku er yfir­völd báru á­byrgð á vel­ferð þeirra. Með þessari ó­drengi­legu á­kvörðun er horft fram hjá nú­gildandi lögum, for­dæmum og þar með jafn­ræði. Að stjórn­völd ætli sér að spara ríkis­sjóði ó­veru­legar fjár­hæðir með því svipta börn hinna látnu rétt­mætum bótum talar sínu máli um sann­girni og sátta­vilja stjórn­valda. Þessu smánar­lega á­kvæði verður að breyta og ég trúi ekki öðru en að stjórn­völd sjái sóma sinn í því að gera það skil­yrðis­laust,“ skrifar Árni.

Hægt er að lesa pistilinn í heild sinni hér.