„Síminn hringir um nótt. Ég hrekk upp með andfælum. Hvað hefur komið fyrir?“
Svona hefst pistill sem Eygló Jónsdóttir, rithöfundur og friðarsinni, skrifar í Fréttablaðið í dag. Þar rifjar hún meðal annars upp óhugnanlegt símtal sem föður hennar barst í janúar 1973.
„Ég held niðri í mér andanum og bíð. Pabbi tekur upp tólið og svarar. Það er löng þögn. „Og hvað með fólkið?“ spyr hann síðan alvarlegum rómi. „Er herinn farinn af stað?“ Þá vissi ég það. Það sem ég hafði óttast mest. Það sem vofði yfir. Kjarnorkustyrjöld var skollin á,“ segir Eygló.
Þó að um alvarlegan atburð hafi verið að ræða, eldgosið í Vestmannaeyjum, hélt Eygló, sem þarna var óharðnaður unglingur, að kjarnorkustyrjöld hefði brotist út. Henni var því létt þegar símtalinu lauk og faðir hennar tjáði henni hvað væri að gerast. Hún mun þó seint gleyma því sem fór í gegnum kollinn meðan á símtalinu stóð.
Vissi ekki hvað væri skásti dauðdaginn
„Duck and cover.“ Brot úr amerískri áróðursmynd stendur mér skýrt fyrir hugskotssjónum. Hvernig skal bregðast við kjarnorkuárás? Prúðbúin börn í skólabúningi standa fumlaust upp úr sætum sínum. Róleg og yfirveguð koma þau sér fyrir undir skólaborðinu, grúfa sig niður og setja hendur yfir höfuð. „Duck and cover.“ Ég skil hvað orðin þýða og velti fyrir mér hvort sé betra, að skríða undir rúm eða fara fram og grúfa mig niður undir eldhúsborðið. Ég velti fyrir mér hvort við verðum öll geislavirk á morgun. Hvort við eigum innan skamms eftir að bráðna og brenna eða þeytast með höggbylgju út í hraun og kremjast til bana undir braki og steypu. Ég veit ekki hvað væri skásti dauðdaginn,“ segir hún.
Hún segir að skyndilega hafi öll fjölskyldan verið komin fram á gang og beðið eftir að símtalinu myndi ljúka.
„Það er 23. janúar 1973 og klukkan er rúmlega tvö. Þegar pabbi segir okkur hvað hefur raunverulega gerst finn ég undarlegan létti. Við erum ekki að fara að deyja í vítislogum atómsprengjunnar. Eldgos er hafið í Vestmannaeyjum. Þúsundir manna eru á flótta og mér er létt.“
Horfði dolfallin á eyðilegginguna
Eygló rifjar upp í grein sinni að pabbi hennar hafi verið félagi í Hjálparsveit skáta í Hafnarfirði og verið kallaður út þessa nótt til að fara til Eyja og aðstoða fólkið.
„Við sáum hann ekki næstu vikurnar. Það var ekki mikið sofið þessa nótt. Við sátum öll límd við útvarpið að hlusta á fréttir og hugleiðingar fræðimanna um eldgosið. Hvort eyjan myndi ef til vill springa í loft upp. Hvort hún yrði aftur byggileg. Í kvöldfréttunum sá ég myndir frá gosinu. Sprengingar, eldi og eimyrju rigndi yfir heimili fólks. Ég horfði dolfallin á eyðilegginguna, sá gríðarlegan kraftinn og öskusprengingarnar upp úr gígnum og hugsaði með mér: „Þetta er ekki sveppaský, ekki geislavirkt eiturský. Ekki Hiroshima.“
Eygló rifjar upp að hún hafi fæðst tveimur árum eftir stofnun Varsjárbandalagsins, NATO, og því alist upp við ógnina.
„Kalda stríðið var ekki eitthvað sem eingöngu átti sér stað á pólitískum vígvelli stórþjóðanna. Kalda stríðið var nístandi ótti í barnssálinni. Það var ekkert lát á gosinu og tíminn leið. Brátt fór öll umræðan að snúast um höfnina, lífæð byggðarinnar. Einhver fékk þá brjálæðislegu hugmynd að berjast við fjallið. Kæla hraunið og bjarga innsiglingunni. Og viti menn, það svínvirkaði.“
Eygló endar grein sína á þeim orðum að í dag horfumst við í augu við þá skelfilegu staðreynd að kjarnorkustríð gæti skollið á.
„Við erum lítil þjóð en okkar rödd skiptir máli. Nú liggur fyrir hjá Alþingi þingsályktunartillaga um að Ísland skrifi undir sáttmála Sameinuðu þjóðanna um bann við notkun kjarnorkuvopna. Fjölmörg ríki hafa nú þegar skrifað undir. Í ljósi þeirra atburða sem nú eiga sér stað í Úkraínu skora ég á Alþingi að samþykkja einn mikilvægasta sáttmála Sameinuðu þjóðanna: Að banna og útrýma öllum kjarnorkuvopnum á jörðinni.“
