Dr. Bjarni Már Magnússon lagaprófessor er gestur Björns Jóns Bragasonar í þættinum Sögu & samfélagi á Hringbraut í kvöld, en á dögunum birtist grein Bjarna Más í tímaritinu Úlfljóti þar sem hann bendir á að fyrstu skýru merkin um svokallaða tvíeðliskenningu í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi fram til þessa vera ranglega tímasett af fræðimönnum. Hann segir í greininni frá nokkrum dómum Hæstaréttar frá því á fjórða áratug síðustu aldar sem beri skýr merki svokallaðrar eineðliskenningar en þar hafi Hæstiréttur látið ólögfesta alþjóðasamninga ganga framar stjórnvaldsfyrirmælum.
Bjarni mun víkja að þessu í þættinum en líka því sem kallað hefur verið „ytri hliðar fullveldisins“ sem hann segir hafa fengið hefur litla athygli í lögfræðinni hérlendis síðustu sextíu árin eða svo:
„Íslenskir lögfræðingar hafa verið uppteknir af innra fullveldi og gleymt þessu svolítið [ytra fullveldinu]. Í ytra fullveldinu felst að það sé hluti af fullveldinu að geta tekið á sig alþjóðlegar skuldbindingar. Þetta er þá svipað og lögráða einstaklingur, ef að hann ræður sig í vinnu þá er hann ekki að skerða lögræði sitt heldur er hann að beita því.“
Bjarni Már segir það hafa verið áberandi í umræðunni undanfarin ár að margir virðist líta svo á að fullveldið sé eins og spægiylsa sem skorin sé í sneiðar þegar ríki undirgangist alþjóðlegar skuldbindingar. Raddir um slíka „skerðingu fullveldis“ hafi verið háværar í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um útgöngu Breta úr Evrópusambandinu og nú síðustu misserin í Ungverjalandi. Bjarni Már segir þetta tal ekki standast skoðun því það sé
„þannig að alþjóðlegir dómstólar hafa með reglubundnu millibili síðastliðin næstum því hundrað ár komist að þeirri niðurstöðu að það sé hluti af fullveldinu að taka á sig alþjóðlegar skuldbindingar og þú getur ekki tekið á þig alþjóðlegar skuldbindingar nema vera fullvalda ríki. Er einhver í alvörunni að halda því fram að Frakkland sé ekki fullvalda ríki þó svo að það sé aðili að Evrópusambandinu? Það galið að halda því að ríki geti ekki verið fullvalda þó svo að það sé aðili að einhverjum samningum eða þá alþjóðastofnunum.“
Hvað tvíeðliskenninguna varði þá virðist sú skoðun hafa mótast af samspili fræðimanna og dómstóla á seinustu áratugum að hún sé við lýði hér og ólögfestir alþjóðasamningar hafi því ekki beina réttarverkan. Bjarni Már bendir þó á að svo virðist sem önnur viðhorf hafi verið uppi fyrr á árunum. Þannig hafi Bjarni Benediksson utanríkisráðherra bent á það þegar Ísland gerðist aðili að Mannréttindasáttmála Evrópu um 1950 að samningurinn hefði bein áhrif á landsrétt hér þó svo að hann hefði ekki verið lögfestur. Bjarni Már nefnir enn fremur á að nafni hans Benediktsson hafi verið dómari í tveimur skaðabótamálum á fjórða áratugnum sem vörðuðu tökur á skipum innan íslenskrar landhelgi þar sem gert sé ráð fyrir því að þjóðréttarsamningar gangi framar sjórnvaldsfyrirmælum:
„Bjarni [Benediktsson] virðist gera ráð fyrir því að einstaklingar geti byggt rétt á Mannréttindasáttmálanum óháð því að hann sé ólögfestur og þetta er öðruvísi en myndi vera í dag og það hefur verið erfitt fyrir einstaklinga að beita ólögfestum mannréttindasamningum til að öðlast einhvern rétt fyrir íslenskum dómstólum.“
Grein Bjarna Más má nálgast á heimasíðu Úlfljóts, ulfljotur.com en viðtalið verður á dagskrá Hringbrautar í kvöld kl. 20.00.
