Elín­borg vill bara komast heim: Voru á­föllin ekki nóg? Þarf að bæta refsi­vist við?

Þann 18. janúar síðast­liðinn breytist líf Elín­borgar Björns­dóttur, eða Ellu eins og hún er alltaf kölluð, til fram­búðar. Próf­laus öku­maður sem auk þess var undir á­hrifum eitur­lyfja ók bif­reið sinni framan á bif­reið sem Ella var far­þegi í.

Elín­borg stígur fram á Face­book-síðunni Við erum hér líka, en þar hafa ör­yrkjar stigið fram og sagt, oft á tíðum, á­takan­legar sögur sínar. Hjónin Gunnar Smári Egilsson og Alda Lóa Leifsdóttir hafa haldið utan um síðuna og sögurnar.

Saga Elín­borgar er erfið en hún slasaðist illa í slysinu í janúar. Áður hafði hún fengið heila­blóð­fall sem hafði mikil á­hrif á líf hennar. Mörg bein brotnuðu í líkama Elín­borgar í slysinu, lungun féllu saman og loft lak inn í brjóst­holið. Þegar hún vaknaði eftir að­gerð sem hún gekkst undir fann hún að hún var til­finninga­laus öðrum megin.

Annað reiðar­slag kom 20. maí þegar eigin­maður hennar, Þröstur, greindist með ill­kynja æxli í heila. Ekki tókst að skera meinið burt og berst Þröstur nú fyrir lífi sínu á sjúkra­húsinu í Kefla­vík. Þar dvelur Ella einnig en hún var út­skrifuð af Grens­ás­deildinni þar sem læknarnir gátu ekki gert meira fyrir hana.

„Þau hjónin eru á sitt hvorri stofunni en borða saman morgun­mat og aðrar mál­tíðar. Þau geta fengið sitt­hvorn gestinn yfir daginn, það eru tak­markanir vegna co­vid. Annað gerist varla, dagarnir eru langir, silast á­fram. Ella segir að sér líði eins og fanga. Það er engin endur­hæfing á sjúkra­húsinu, hún fær ekki að ræða við sál­fræðing, ekki fé­lags­ráð­gjafa. Hún saknar Grens­ás­deildarinnar, en mest þó að komast ekki heim,“ segir í frá­sögninni sem lætur engan ó­snortinn.

Í um­fjölluninni kemur fram að Ella sé ör­yrki en þó ekki á ör­orku­bótum þar sem hún er á stofnun. Hún er á sjúkra­dag­peningum en Ella man ekki einu sinni upp­hæðina, svo lág er hún.

Ella á rétt á not­enda­stýrðri þjónustu lögum sam­kvæmt þar sem hún getur ekki séð um sig sjálf. Hún á rétt til að ráða fólk til að sinna sér en gert er ráð fyrir að hún stofni einka­hluta­fé­lag. Þar vandast málið því hún getur það ekki þar sem hún er ekki fjár­ráða. Heila­skaði varð til þess að hún sam­þykkti að verða svipt fjár­ræði og er hún því með fjár­halds­mann. Og þó hún eigi rétt á að snúa heim og fá þar þjónustu er henni sagt að ekki séu til peningar fyrir því.

„Þess vegna situr Ella í hjóla­stólnum sínum á deildinni á Sjúkra­húsinu í Kefla­vík og bíður, fyrst og fremst eftir að losna […] Ellu finnst sem hún hafi verið lokuð inn í fangelsi. Það er eins og hún sé að af­plána refsingu. Fyrir að hafa orðið fyrir meiri á­föllum á síðustu tíu mánuðum en hægt er að ætlast til að hún standi undir. Voru á­föllin ekki nóg? Þarf að bæta refsi­vist við?“

Sögu Elín­borgar má lesa í heild sinni hér að neðan:

Við erum hér líka, huldu­fólks­sögur úr nú­tímanum XI: Ella:

Eru á­föllin ekki nóg?

Vana­lega hjóluðu þær vin­konurnar þessa sömu leið eftir vinnu, frá Sand­gerði heim í Hafnir, en þennan laugar­dag hafði verið spáð rigningu um morguninn og þær höfðu skilið hjólin eftir heima, farið á bílnum hennar Hörpu. En það hafði ekkert rignt, það var kalt, en stillt og bjart, ei­lítil hálka en á­gætt færi. Harpa keyrði og Ella sat við hlið hennar, horfði út um hliðar­gluggann á stráin sem teygðu sig upp úr snjónum, leit svo í átt að Hörpu en sá þá hvítan bíl koma á móti þeim, rása á veginum, hann var á mikilli ferð og virtist ætla að fara út af veginum sín megin en beygði svo aftur upp á veginn og stefndi beint á þær, beint framan á bílinn þar sem Ella sat. Höggið var sprenging, Ella fann það í hverju beini, með öllum líkamanum, í hverri frumu, í tönnunum, í heilanum, eins og blossi og svo myrkur og svo þögn.

Ella kúgaðist og hóstaði blóði. Líknar­belgurinn var rauður af blóðinu sem gekk upp úr henni. Harpa kallaði til hennar, hún var svo til ó­meidd, að­eins með skrámur. Og svo voru aðrar raddir. Karl­maður: Ertu meidd? Já, ökklinn er brotinn og leggurinn er í tvennt. Lærið brotið, mjöðmin úr lagi, eins og ég sé ekki í lið. Úln­liðurinn er brotin, við­beinið, rifin og líka bringu­beinið. Ella fann fyrir hverju broti og rakti sig eftir þeim þar til sjúkra­flutninga­maðurinn sprautaði hana með verkja­lyfi. Þá hvarf til­finningin og hún vissi ekki hvernig henni leið meðan verið var að klippa bílinn utan af henni. Hún mókti, missti með­vitund en hrökk upp, varð að vaka því annars myndi hún deyja.

Ég má ekki sofna því þá vakna ég aldrei, hugsaði hún í sjúkra­bílnum. Hún reyndi að ein­beita sér, horfa á ljósin fljóta eftir þakinu, lungun féllu saman og loft lak inn í brjóst­holið, hún skynjaði það, horfði á sjúkra­flutninga­manninn bogra yfir henni. Svo sofnaði hún, en vaknaði þegar henni var rennt á börum úr bílnum, eftir gangi og þar stóð Þröstur. Ella náði að segja honum að hringja systir sína og pabba. Og þá sofnaði hún, það var ó­hætt. Vaknaði eftir að­gerð og fann að hún var til­finninga­laus öðrum megin, fólk yfir henni, hún keyrð eftir gangi í aðra að­gerð og svo veit hún ekki meir í þrjár vikur.

Það var 18. janúar þegar þær Harpa voru á leiðinni heim en nú var kominn febrúar og allt var breytt vegna þess að Ella var önnur.

- - - -
17. janúar hafði verið farið fram á sí­brota­gæslu yfir ungum manni sem lög­reglan taldi hættu­legan sjálfum sér og öðrum, en því var hafnað. Daginn eftir stal hann bíl í Hafnar­firði og keyrði hann á ofsa­hraðan eftir Reykja­nes­brautinni, próf­laus og dópaður. Löggan á eftir. Gegnum Kefla­vík og út á Sand­gerðis­veg á 150 kíló­metra hraða, rásandi á veginum, við það að fara út af hægra megin en svo yfir á vegar­kantinn hinum megin þar til að hann skall framan á bílnum sem Elín­borg Björns­dóttir sat í far­þega­sætinu, skall vinstra megin framan á, beint framan á þar sem Ella sat. Öku­maðurinn slapp svo til ó­meiddur.

Hvað þurfti að gerast til að þau hittust akkúrat þennan dag á akkúrat þessum stað á þessari miklu ferð? Ó­teljandi hlutir. Ef ekki hefði verið spáð rigningu hefði Ella og Harpa verið á hjóli. Ef dómarinn hefði sam­þykkt sí­brota­gæslu hefði engum bíl verið stolið. Ef löggan hefði hætt eltingar­leiknum hefði drengurinn ekki keyrt svona hratt. Ef hann hefði beygt þarna en ekki hérna, ef hann hefði keyrt út af og ekki náð bílnum aftur inn á veginn. Ef, ef og ef. Lífið er oft ó­skiljan­legt, maður getur misst vitið að hugsa um það.

- - - -

Hvers vegna hafði Ella beðið Þröst, eigin­mann sinn, að hringja í pabba? Hún hafði ekki hitt hann í 47 ár en samt kallaði hún eftir honum þegar hún kom á Borgar­spítalann. Og þegar Ella vaknaði sat pabbi hennar við rúmið, hann hafði vakað yfir henni. Hann sagðist hafa reynt að halda sam­bandi þegar hún var barn en mamma hennar hafi bannað honum það. Hann hafi því ekki fengið að vaka yfir henni en hann skyldi vaka yfir henni nú. Hann hafði setið hjá henni í þrjár vikur og horft á hana sofa, eins og hann hafði þráð að gera þegar hún var barn. Og hann fékk ekki að styðja hana þegar hún tók fyrstu skrefin, en hann sagðist muna styðja hana meðan hún lærði að ganga upp á nýtt.

Fólkið sem þekkti hana áður sagði að hún væri breytt, að heila­blóð­fallið hefði breytt henni, en pabbi hennar var að kynnast henni fyrst núna og tók henni eins og hún var, eins og hún var orðin. Lífið er oft lygi­legt, það kemur manni alltaf á ó­vart.

- - - -

Ella var flutt af B6 á Borgar­spítalanum á sjúkra­húsið í Kefla­vík. Hún var þjáð, nánast lömuð öðrum megin. Hún er með gaum­stol sem veldur því að hún skynjar illa þá hlið, gleymir henni og áttar sig því illa að tak­mörkunum sínum, upp­lifir fyrst og fremst skárri hliðina. Sjúkra­húsið í Kefla­vík var bið en á Grens­ás­deildinni hófst endur­hæfing, ekki bara líkam­leg heldur gat Ella rætt við sál­fræðinga og prest. Það var langur vegur fram undan, hún þurfti að læra á þennan líkama sem vildi bæði bregðast henni og blekkja. Og svo þurfti hún að átta sig á stöðu sinni, sætta sig við sumt og reyna að breyta öðru. Og það var ekki alltaf auð­velt að greina á milli. Eina stundina fannst henni allt mögu­legt, fór að skipu­leggja nám í dýra­lækningum. Þá næstu fannst henni ekkert mögu­legt, fann enga von og sá engan til­gang í að berjast. Spurði sig til hvers hún hafi hangið á lífinu í sjúkra­bílnum, hefði ekki verið betra að hún hefði sleppt og leyft dauðanum að fanga sig? Hefði það ekki verið betra fyrir alla, fólkið hennar, fjöl­skyldu og vini.

Ella fór heim um helgar með hjálp Þrastar, vin­kvenna og Borg­hildar systur. Þar voru kisurnar tvær og hundarnir, lík­lega einu vinirnir sem ekki axla byrðar vegna á­standsins. Sonur hennar hafði veikst af geð­klofa nokkrum árum fyrr og bjó á sam­býli í Reykja­vík, hann átti erfitt með álag og þoldi illa að heim­sækja mömmu sína í þessu á­standi. En helgarnar voru góðar, þær voru hvíld og til­breyting. En það var líka gott að koma aftur á Grens­ás. Það var kannski löng leið fram­undan, en hún var fær.

Svo kom annað reiðar­slag. Það var 20. maí. Vinur Þrastar hafði hringt í hann um morguninn, fundist hann ein­kenni­legur í talanda og stóð ekki á sama, á­kvað að at­huga með hann. Þegar hann kom að húsinu sá hann Þröst með­vitundar­lausan í bílnum sínum fyrir utan. Hann hafði ætlað í vinnu en ekki komist lengra. Vinurinn hringdi á sjúkra­bíl og Þröstur var keyrður á Borgar­spítalann þar sem kom í ljós að hann var með stórt ill­kynja æxli í heilanum. Á sama stað og Ella hafði fengið heila­blóð­fallið. Og hann var skorinn upp í hvelli. Af sama lækni og skar Ellu upp. Og var lagður inn á sömu stofuna á B6 og Ella, í sama rúminu og hún og með sams­konar um­búðir um höfuðið. Lífið er stundum svo miskunnar­laust, svo maður þorir varla að horfast í augu við það.

- - - -

Það tókst ekki að skera burt krabbann burt með æxlinu og Þröstur berst nú fyrir lífi sínu á sjúkra­húsinu í Kefla­vík. Og Ella er komin þangað aftur. Hún var út­skrifuð af Grens­ás­deildinni, læknirinn sagði að þau gætu ekki gert meira fyrir hana. samt fannst henni eins og endur­hæfingin væri varla byrjuð, hún hafði ætlað að ná sér miklu betur.

Þau hjónin eru á sitt hvorri stofunni en borða saman morgun­mat og aðrar mál­tíðar. Þau geta fengið sitt­hvorn gestinn yfir daginn, það eru tak­markanir vegna co­vid. Annað gerist varla, dagarnir eru langir, silast á­fram. Ella segir að sér líði eins og fanga. Það er engin endur­hæfing á sjúkra­húsinu, hún fær ekki að ræða við sál­fræðing, ekki fé­lags­ráð­gjafa. Hún saknar Grens­ás­deildarinnar, en mest þó að komast ekki heim.

Ella er ör­yrki en er ekki á ör­orku­bótum þar sem hún er á stofnun. Hún er á sjúkra­dag­peningum, sem eru svo lág upp­hæð að Ella man ekki hversu lág hún er. En hún á rétt sam­kvæmt lögum á not­enda­stýrðri þjónustu þar sem hún getur ekki séð um sig sjálf. Hún gleymir því stundum en veit það samt vel, að hún þarf að­stoð allan sólar­hringinn. Og hún á rétt á að ráða fólk til að sinna sér. Reyndar er gert ráð fyrir að hún stofni einka­hluta­fé­lag fyrst en hún getur það ekki vegna þess að hún er ekki fjár­ráða. Ein af af­leiðingum heila­skaðans er fljót­færni og eftir að hún fór fram úr sér sam­þykkti Ella að hún yrði svipt fjár­ræði. Hún er því með fjár­halds­mann. Og getur strangt til tekið ekki stofnað hluta­fé­lag til að ráða fólk. En það er samt ekki það sem stendur í veginum, það væri örugg­lega hægt að finna leið til að út­búa svona fé­lag.

Vandinn er hins vegar að þótt Ella hafi rétt á að snúa heim og fá þar þjónustu er henni sagt að það séu ekki til peningar fyrir því. Þau hjá fé­lags­þjónustunni hafa það eftir fjár­mála­stjóri bæjarins að það séu ekki til peningar. Og hann segir að það séu ekki til peningar vegna þess að ríkið hafi ekki komið með peningana sem eiga að fylgja þessari þjónustu. Og hvað segir fjár­mála­ráðu­neytið? Lík­lega að það sé búið að nota peningana í eitt­hvað annað mikil­vægara. Og þótt Ella eigi rétt á not­enda­stýrðri þjónustu sam­kvæmt lögum þá virðist það vega þyngra hvað fjár­mála­ráðu­neytið og fjár­mála­stjóri bæjarins vill, þeirra hug­myndir um hvað sé mikil­vægara vega þyngra.

Þess vegna situr Ella í hjóla­stólnum sínum á deildinni á Sjúkra­húsinu í Kefla­vík og bíður, fyrst og fremst eftir að losna. Hún losnar ekki úr þessum breytta líkama sem hún kannast ekki alltaf við. Og hún losnar ekki við skaðann sem hefur breytt skap­höfn hennar og per­sónu­leika. Hún upp­lifir sig sem sem sömu Ellu en hún skynjar af við­brögðum annarra að fólk þekkir hana ekki fyrir sömu mann­eskju. Hún losnar ekki undan á­föllum og af­leiðingum þeirra, ekki undan linnu­lausum hugsunum um hvað ef og hvers vegna og ekki undan sorginni og beygnum gagn­vart stöðu hennar og Þrastar. Þetta fer ekki frá henni og hún væri til­búin að taka þetta með sér heim ef hún gæti bara losnað út af sjúkra­húsinu.

Ellu finnst sem hún hafi verið lokuð inn í fangelsi. Það er eins og hún sé að af­plána refsingu. Fyrir að hafa orðið fyrir meiri á­föllum á síðustu tíu mánuðum en hægt er að ætlast til að hún standi undir. Voru á­föllin ekki nóg? Þarf að bæta refsi­vist við?

Ég veit ekki hvort lífið sé ó­rétt­látt, það er leikur fólk alla­vega mis­jafn­lega. En sam­fé­lagið getur sannar­lega verið ó­rétt­látt. Það tekur mest frá þeim sem minnst eiga og heyrir síst í þeim sem eru mest hjálpar­þurfi.