Átta létust í slysinu en Val­gerður komst lífs af: „Það fór hálf­gerður hrollur um mig“

Bókin Mar­tröð í Myki­nesi – Ís­lenska flug­slysið í Fær­eyjum 1970 er komin út en í bókinni er sögð ó­trú­leg saga af flug­slysi sem hefur legið í þagnar­gildi í hálfa öld. Höfundar bókarinnar eru Grækaris Djur­huus Magnus­sen og Magnús Þór Haf­steins­son.

Hring­braut fékk góð­fús­legt leyfi höfunda til að birta kafla úr bókinni og birtist frá­sögn Val­gerðar Katrínar Jóns­dóttur flug­freyju úr bókinni hér að neðan.

Laust fyrir há­degi 26. septem­ber 1970 brot­lenti Fokker Fri­ends­hip-vél Flug­fé­lags Ís­lands í roki, þoku og rigningu undir tindinum Knúki á Myki­nesi í Fær­eyjum. Alls voru 34 um borð í full­setinni vélinni. Fjögurra manna á­höfn var skipuð Ís­lendingum og tveir úr far­þega­hópnum voru frá Ís­landi.

Flak vélarinnar fannst ekki fyrr en nokkrum klukku­stundum síðar. Þá voru átta látnir en 26 á lífi. Björgunar­að­gerðir hófust við afar erfiðar að­stæður. Myki­nes var ein­angruð kletta­eyja með fáum í­búum sem lifðu af bú­skap, fugla­tekju og fisk­veiðum. Fólkið þar stóð frammi fyrir hóp­slysi sem enginn hafði í­myndað sér að gæti orðið í Fær­eyjum.

Björgunar­lið, sem var sent til Myki­ness, varð að glíma við ill­viðri og miklar tor­færur á leið sinni á slysstaðinn. Á­höfn flug­vélarinnar og þau úr far­þega­hópnum sem gátu staðið á fótum urðu sjálf að ganga ofan af fjallinu til byggða.

Bókin geymir vitnis­burði fjölda fólks sem komst lífs af úr slysinu eða tók þátt í björgunar­arð­gerðum, bæði Ís­lendinga, Fær­eyinga og Dana. Auk þess er mikill fjöldi ljós­mynda í bókinni sem hafa aldrei sést áður. Í bókinni eru meðal annars birtir textar frétta­pistla Ríkis­út­varpsins um slysið, en hand­rit þeirra eru á Þjóð­skjala­safni. Auk þess er sagt ítar­lega frá frétta­flutningi dag­blaða, s. s. Morgun­blaðsins.

Frá­sögn Val­gerðar Katrínar:

Val­gerður var tví­tug að aldri og önnur tveggja flug­freyja í vélinni. Af fjögurra manna á­höfn þá var hún sú sem komst minnst meidd úr slysinu. Val­gerður hélt ró sinni á slysstað og hófst handa strax eftir að hún náði með­vitund eftir brot­lendinga, á­samt fleirum að hlúa að slösuðum á vett­vangi slyssins uppi undir Knúkstindi á Myki­nesi. Hér fer hluti af upp­rifjun Val­gerðar í bókinni:

26. septem­ber 1970, klukkan rúm­lega 11 fyrir há­degi

„Ég vakna við það að ein­hver er að hrista mig til. Mikil moldar­lykt er fyrir vitum mínum. Ég átta mig ekki á því hvar ég er stödd. Ein­hvers staðar liggjandi á gólfi eða sléttum fleti. Er mig ef til vill að dreyma? Nei, það er maður að vekja mig, ég kannast við and­litið á honum. Talaði hann ís­lensku? Ég man það ekki. Kannski var þetta annar hvor Ís­lendinganna sem voru meðal far­þeganna, Agnar Samúels­son eða Odd­geir Jens­son.

Mér tekst að standa á fætur. Allt er á rúi og stúi í kringum mig. Þetta hlýtur að vera draumur. Draumur síðustu nætur var ekki langt undan. Í honum fannst mér að ég væri í flug­vél sem var að hrapa. Vélin var full af börnum og sveif hægt til jarðar. Við flugum yfir skóg og far­þegar og litlu börnin fóru að hoppa úr vélinni í næstu tré­toppa. Eftir smá stund tók ég á­kvörðun um að stökkva líka.

Er ég þar? Í skóginum? Mér tekst að ganga nokkur skref og komast út úr þessum stað. Engir trjá­toppar. Úti er smá rigninga­r­úði, droparnir renna niður and­litið, ég þurrka með höndunum, sé blóð á þeim regn­votum og þá sann­færist ég um að ég er raun­veru­lega stödd þarna. Þetta er enginn draumur, þetta er veru­leiki.

Hugurinn fer á flug og stað­næmist við síðustu minningu áður með­vitundin fór. Ég sat á flug­freyju­sætinu ofan á salerninu í klefanum aftast í vélinni, en þar var enginn gluggi svo ég gat ekki fylgst með því sem var að sjá fyrir utan vélina. Síðast þegar ég gekk um far­þega­rýmið vorum við á flugi í gegnum þoku­bakka. Það var ó­kyrrð og búið að kveikja á ljósa­skiltunum sem sögðu fólki að festa sæti­sólarnar og að reykingar væru bannaðar. Við vorum í að­flugi, að reyna að lenda á Voga­flug­velli í Fær­eyjum en vegna þokunnar var hring­sólað til að freista þess að geta lent. Hvar við vorum ná­kvæm­lega stödd vissi ég ekki.

Beygur fyrir flug­ferð

Við höfðum lagt af stað frá Reykja­vík daginn áður og reynt að lenda á Vogum í Fær­eyjum en ekki tekist vegna þokunnar og því flogið til Björg­vinjar í Vestur-Noregi og gist þar um nóttina. Þar var stödd önnur flug­á­höfn frá Flug­fé­lagi Ís­lands. Það stóð til að sú á­höfn færi næsta dag og reyndi lendingu í Fær­eyjum. Ein­hverra hluta vegna þá voru það hins vegar við sem lögðum af stað í þessa ferð.

Það var ein­hver beygur í mér um morguninn eftir að hafa dreymt flug­slysið alla nóttina sem ég sagði frá hér í byrjun. Þegar Páll Stefáns­son að­stoðar­maður sagði frá draumi sem hann hefði dreymt þessa sömu nótt í bíl út á flug­völl þarna um morguninn, þar sem hann var að tala við ný­látinn föður sinn, á­kvað ég að hræða þau ekki með því að segja frá mínum draumi. Ég hafði aldrei haft slíkar flug­slysa­draum­farir þetta sumarið eða frá því ég byrjaði að vinna sem flug­freyja um vorið. Undir venju­legum kring­um­stæðum hefði ég ekki farið í þessa ferð, þar sem mig dreymdi oft fyrir dag­látum eða því sem gerðist síðar. En í þessu til­felli hafði ég ekkert val.

Þetta átti að vera síðasta flugið mitt þetta sumar, svo­kallað Fær­eyjar­flug en þá var flogið milli Þórs­hafnar og Kaup­manna­hafnar í viku­tíma. Við Skúli, þá­verandi kærasti minn, ætluðum að gifta okkur að ferðinni lokinni, vorum búin að fá okkur leigða íbúð í Vestur­bænum í Reykja­vík og skrá okkur í nám í Há­skóla Ís­lands. Hann ætlaði í lög­fræði og ég í þjóð­fé­lags­fræði. Lítill ein­stak­lingur var búinn að búa um sig í líkama mínum sem fáir vissu um.

Tafir í flugi

Með réttu átti að hefja Fær­eyja­flugið nokkrum dögum fyrr, en dagar liðu og sí­fellt var ó­fært til lendingar á Voga­flug­velli. Eins og ég nefndi, þá hafði til­raunin daginn áður endað með lendingu í Björg­vin. Því hafði saxast á vikuna sem lögð var undir þetta á­ætlunar­flug milli Ís­lands, Fær­eyja og Dan­merkur.

Ég man sam­ræður okkar á­hafnarinnar kvöldið fyrir brott­förina frá Björg­vin þegar við fengum okkur kvöld­verð. Ég hafði aldrei komið til Þórs­hafnar í Fær­eyjum né Kaup­manna­hafnar í Dan­mörku, en í Kaup­manna­höfn átti ég stefnu­mót við vin­konur mínar. Þegar þau hin í á­höfninni spurðu hvort ég hlakkaði ekki til að koma til Köben, þá svaraði ég ó­sjálf­rátt að ég væri ekki á leið þangað, a.m.k. ekki í þessari ferð. Þetta var undar­legt svar en ég var full­viss. Hvers vegna ég færi ekki þangað vissi ég ekki þá stundina, en þetta furðu­lega svar reyndist rétt. Í þessari ferð komst ég ekki lengra en til Þórs­hafnar í Fær­eyjum, var þar á spítala í tvo daga áður en leiðin lá aftur heim til Reykja­víkur.

Undar­leg ró á vett­vangi

Nú hafði þetta ferða­lag endað í flug­slysi á ó­kunnum stað. Þau sem gátu komist út af sjálfs­dáðum voru fyrir utan brak vélarinnar í þessari blautu þoku. Það var undar­leg ró yfir öllum. Ég veit ekki hve lengi ég hafði verið með­vitundar­laus í far­þega­rýminu þegar ég var vakin, en ég sá Hrafn­hildi [Ólafs­dóttur fyrstu flug­freyju] fyrir utan vélina og fór að huga að henni. Hún var greini­lega mikið slösuð, gat ekki hreyft sig og sagðist finna til verkja í baki.

Ég rifja upp síðustu minninguna fyrir slysið. Við sátum á flug­freyju­sætunum aftast í vélinni, hún á „prikinu“ og ég á sætinu á salerninu. Þá var hringt úr stjórn­klefanum í eins konar kall­tæki eða síma innan vélarinnar. Hrafn­hildur svaraði og sagði að Bjarni flug­stjóri hefði verið að biðja sig um að koma með glas af vatni. Hún stóð upp og fór fram í. Kom aftur eftir skamma stund og var á­hyggju­full. Hún sagðist ætla aftur fram í til að fá upp­lýsingar um hvaða stefna yrði tekin, hvort reynt verði að lenda eða lent annars staðar. Hún kom ekki til baka enda eins gott því „prikið“ fór allt í mask í brot­lendingunni.

En þarna liggur hún nokkru síðar, eftir á­reksturinn. Það er aug­ljós­lega of hættu­legt að hreyfa hana, en ég og mig minnir Agnar Samúels­son, sem hefur lík­lega vakið mig skömmu áður, reynum að hlúa að henni eins og kostur er.

Agnar Samúels­son sem var þarna (og það getur verið að hann hafi vakið mig), fór inn í vélina að ná í teppi en fann ekkert. Hann sagði mér mörgum árum síðar, í bréfi sem hann sendi mér, að hann hefði séð konu sem var með brotinn fót og beinið stóð út úr sokknum fyrir ofan hné. Hann hefði dregið konuna að stóru gati á vélinni og fékk ungan Fær­eying til að bera hana í skjól.

Allir voru að hjálpast að. Þeir sem voru minna slasaðir hjálpuðu hinum að komast í skjól eins og kostur var. Við reyndum að finna teppi og sára­bindi til að binda um þau sem voru slösuð. Í ljós kom að það vantaði sár­lega teppi og kodda til að búa betur um far­þegana og var því leitað að fötum í vélinni og far­angrinum. Einnig tókum við sessur úr sætum flug­vélarinnar til hæginda fyrir þau sem lágu á jörðinni við flakið. Agnar og fær­eyski dýra­læknirinn [Dánjal Bærent­sen] voru komnir að stýris­húsinu. Agnar sagði síðar að hann hefði hjálpað Páli Stefáns­syni að­stoðar­flug­manni úr beltinu og flug­sætinu. Páli var svo hjálpað út úr flakinu. Bjarni Jens­son flug­stjóri var látinn. Páll var ekki með sjálfum sér, hafði fengið stóran skurð á ennið sem blæddi úr og mar­bletti upp eftir báðum hand­leggjum, frá úln­lið upp undir axlir. Hann fagnaði því að vera á lífi, en þegar ég spurði hann hvar við værum svaraði hann á dönsku: „På Færøerne natur­ligvis“ [„Auð­vitað í Fær­eyjum“]. Við náðum í sjúkra­kassann og bundum um höfuð hans.

Skipt um föt

Mér var farið að verða kalt á fótunum enda í flug­freyju­búningnum sem var pils og jakki, hafði misst skóna er ég kastaðist inn í far­þega­rýmið við brot­lendinguna, mig verkjaði í bak og kviðar­hol, öryggis­beltið sem ég hafði spennt um mittið hafði slitnað. Það hefur lík­lega orðið bæði mér og fóstrinu til lífs og ég skil ekki hvernig þetta gerðist. Ég sá ekkert með hægra auganu. Það blæddi úr mér og fyrst hélt ég að annað augað væri farið.

Ég gerði mér fljótt grein fyrir að ég var minnst slösuð af á­höfninni og á­kvað að „setja á mig súr­efnis­grímuna“ eins og okkur hafði verið kennt á nám­skeiði fyrir verðandi flug­freyjur til að geta hjálpað sem mest. Í því fólst að út­búa mig strax þannig að ég gæti orðið að eins miklu gagni og mér væri unnt. Ég fór því aftast í vélina í far­angurs­geymsluna, eða það sem eftir var af henni, og leitaði að ferða­töskunni minni til að ná í skó og föt sem gætu haldið á mér hita í þessari köldu þoku og roki.

Aftast í brakinu var brotinn spegill sem mér varð litið í til að kanna á­stand auga míns og sá sár á kinninni sem var eins og bók­stafurinn V á hlið og sár á augna­loki en frá því hafði blætt inn á augað. Það fór hálf­gerður hrollur um mig, eða eins og kalt vatn rynni eftir hryggnum, því fyrr um sumarið hafði mig dreymt að ég væri með ná­kvæm­lega svona sár á kinninni. Ég man að ég hafði velt fyrir mér morguninn eftir hvernig maður fengi slíkt sár; - það var ekki beint lík­legt að detta á and­litið eða rekast þannig á eitt­hvað. En svona sár gat orðið til, og hér var skýringin komin."

Mar­tröð í Myki­nesi lýsir ein­stakri og ó­gleyman­legri sögu sem hefur ekki nema að ör­litlu leyti komið fyrir sjónir ís­lenskra les­enda fyrr. Hér má lesa um hetju­dáðir, hug­prýði, fórnir og æðru­leysi, en líka um þjáningar, sorg og eftir­sjá. Enginn sem lætur sig varða mann­leg ör­lög getur látið þessa bók fram sér fara.

Fær­eyska sjón­varpið var ný­verið við upp­tökur í Fokker Fri­ends­hip-vélinni á Flug­s­afni Ís­lands á Akur­eyri en það hyggst nú í vetur sýna heimilda­kvik­mynd um slysið.