Páll Jóhann Pálsson er skipstjóri og útgerðarmaður og situr á þingi fyrir Framsókn. Eiginkona hans á útgerð sem fær aflahlutdeild í makríl með frumvarpi sem liggur fyrir Alþingi. Til skamms tíma voru þau bæði skráð fyrir rekstrinum. Ekki hefur verið upplýst hvað réði þessum rekstrarlega aðskilnaði.
Gagnrýnendur þingmannsins telja hann vanhæfan til þess að fjalla um makrílfrumvarpið og greiða um það atkvæði. Ásakanir um siðleysi hafa síðan leitt til þess að hann hyggst ekki greiða atkvæði þegar þar að kemur.
Um efni frumvarpsins má að sjálfsögðu deila enda snýst það um eldfimasta átakaefni stjórnmálanna. Það víkur nokkuð frá gildandi reglum en er þó ekki skref í átt til sátta. Hugsanlega er það fremur fallið til að torvelda samstöðu á nægjanlega breiðum grundvelli næstu tvö kjörtímabil.
Spurningin um vanhæfi þessa einstaka þingmanns er allt annar handleggur. Og svarið má ekki ráðast af því hvaða skoðun menn hafa á frumvarpinu.
Þingsköpin eru alveg skýr: Þingmaður er því aðeins vanhæfur til þátttöku í atkvæðagreiðslu að hún snúist um fjárveitingu til hans sjálfs. Það á ekki við í þessu tilviki.
Þingmanninum er því að lögum skylt að taka þátt í þinglegri meðferð málsins og atkvæðagreiðslu um það. Eftir þingskapareglum telst hjáseta þátttaka í atkvæðagreiðslu. Í henni felst afstaða. Hún getur verið frjálst val þingmannsins en ekki skylda vegna vanhæfis.
Mismunandi vanhæfisreglur
Trúlega er þessi umræða sprottin upp vegna þess að vanhæfisreglur stjórnsýslulaga og þingskapalaga eru gerólíkar. Eru reglur þingskapa þá ófullkomnar? Nei; þær eru öðru vísi vegna þess að stjórnsýsla og lagasetning eru tveir ólíkir hlutir og lúta ólíkum lögmálum.
Það er grundvallarregla að embættismenn eru bundnir af lögum við ákvarðanir. Þingmenn eru á hinn bóginn aðeins bundnir af samvisku sinni þegar þeir greiða atkvæði.
Hæfisreglur í stjórnsýslu eiga að tryggja að einstök mál séu ákveðin óháð því hver tekur ákvörðun. Skoðanir eða hagsmunir embættismanns mega engu ráða um niðurstöðuna. Það liggur aftur á móti í eðli lýðræðisins að afstaða þingmanna til einstakra mála er ólík og fer eftir mismunandi skoðunum þeirra og hagsmunamati. Hana má því ekki binda með öðru en samvisku hvers og eins.
Öll lagasetning beinist að þingmönnum eins og öðrum borgurum. Í misríkum mæli snertir hún alltaf þá sjálfa og eftir atvikum hagsmuni samtaka sem þeir tengjast.
Taka má dæmi: Endurgreiðsla á verðtryggingu húsnæðislána hefur trúlega haft bein áhrif á fjárhag margra þingmanna eða maka þeirra. Engum datt þó í hug að vanhæfisreglur útilokuðu þá þingmenn sem svo háttaði til um frá þátttöku í meðferð þess máls.
Það er beinlínis rangt að gera stundum sérstakar siðferðiskröfur en stundum ekki umfram það sem lög og stjórnarskrá mæla fyrir um varðandi hæfi til þátttöku í atkvæðagreiðslu.
Það má deila á þingmenn fyrir að taka eigin hagsmuni eða hagsmuni stéttar sinnar umfram þjóðarhag en það er ekki unnt að svipta þá atkvæðisrétti fyrir þá sök. Þingmenn verða síðan að standa og falla með athöfnum sínum í kosningum.
Þeir sem telja að með algildum vísdómi megi ákveða línuna milli almannahagsmuna og sérhagsmuna í lagasetningu misskilja inntak skoðanafrelsisins. Það er hlutverk pólitískrar rökræðu á hverjum tíma og í hverju falli að takast á um hvar sú lína á að liggja.
Þá má ekki gleyma því að þingmenn taka ekki bara afstöðu í atkvæðagreiðslum um ný lög eða breytingar á lögum. Þeir taka líka afstöðu þegar þeir láta lög standa óbreytt. Hvernig ætla menn að koma vanhæfissjónarmiðum að þegar slíkar ákvarðanir eru teknar?
Afstaðan til maka þingmanna
Ástæða er til að skoða hvort tilefni er til að blanda mökum þingmanna inn í umræðu eins og þessa.
Stjórnarskráin bindur ekki hendur löggjafans vegna hagsmunatengsla nema með því ákvæði sem bannar forseta Íslands, æðsta handhafa löggjafarvaldsins, að hafa með höndum önnur launuð störf.
Nú má alveg færa rök fyrir því að fjármál hjóna séu svo nátengd að eitt eigi yfir bæði að ganga í tilviki sem þessu. En það var ekki gert þegar stjórnarskráin var samin. Fyrir því má færa þau jafnréttisrök að óeðlilegt sé að takmarka sjálfstæða stöðu maka þjóðhöfðingjans. Þarna eru sett tvö lóð á vogarskálar og jafnréttislóðið þykir þyngra en hitt.
Stjórnarskráin leyfir sem sagt maka forseta Íslands að hafa tekjur af fésýslu sem honum sjálfum er óheimilt og myndi gera hann vanhæfan til að gegna embætti sínu. Eiga önnur jafnréttissjónarmið að gilda um maka þingmanna en forseta lýðveldisins sem löggjafa?
Fyrir nokkrum árum mótmælti danskur ráðherra reglum sem gerðu honum skylt að birta fjárhagsupplýsingar um maka sinn. Reglurnar setti forsætisráðherrann að gefnu tilefni í þeim tilgangi að koma í veg fyrir spillingu.
Um þetta fór fram yfirveguð umræða þar sem jafnréttissjónarmiðin þóttu vega þyngra en tilgangurinn með reglunum. Þó að þáverandi stjórnarandstaða í Danmörku hafi gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir tilefnið sem leiddi til þess að reglurnar voru settar ræddi hún þetta jafnréttissjónarmið sjálfstætt og málefnalega. Það sýndi umræðuþroska.
Menn eiga að vera vel á verði um hagsmunatengsl. En þetta mál þarf að skoða frá stærra sjónarhorni en gert hefur verið og óháð skoðunum á frumvarpinu.
