Það er vinsæl loddaralist í íslenskri pólitík að henda hnútum í Seðlabankann fyrir vaxtahækkanir. Oftast ganga stjórnarandstæðingar lengra í þeim efnum en stjórnarmeirihlutinn, sem ber ábyrgð á efnahagsstjórninni hverju sinni.
Núna er málum hins vegar þannig háttað á Alþingi að það eru þingmenn forystuflokks ríkisstjórnarinnar sem harðast ganga fram í að deila á Seðlabankann. Þeir tala líkt og ábyrgðarlaus stjórnarandstaða gerir venjulega.
Að öðrum þingmönnum Framsóknar ólöstuðum dregur Þorsteinn Sæmundsson jafnan upp einkar skýra og glögga mynd af viðhorfum og stefnu flokksins í efnahagsmálum. Jafnframt talar hann um þau efni af meiri þunga en aðrir. Ekki þarf að ganga að því gruflandi að honum er meira í mun að lyfta flokknum en sjálfum sér.
Á þriðjudag gagnrýndi hann Seðlabankann fyrir að rýra kjör fyrirtækja sem tekið hefðu á sig verðskuldaðar launahækkanir. Hann staðhæfði jafnframt að Seðlabankinn kynni ekki aðrar leiðir en að hækka vexti. Síðan bar hann salt í sárin með þeim orðum að kjarkleysi og dugleysi bankans væri algjört.
Þegar einn helsti áhrifamaður forystuflokks ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum talar með þessum hætti hljóta menn að leggja við hlustir.
Hafi þingmaðurinn lög að mæla eru þetta svo stór orð að erfitt hlýtur að vera fyrir seðlabankastjóra og peningastefnunefnd að sitja undir þeim án viðbragða. Fari aftur á móti svo að ekki reynist unnt að finna orðum þingmannsins stað eru þau áfellisdómur á forsætisráðherra og ríkisstjórn hans. Hún þarf þá að hugsa sinn gang.
Eftir þessa stórskotahríð er útilokað að bæði seðlabankastjórnin og ríkisstjórnin geti setið eins og ekkert hafi í skorist; nema að sjálfsögðu að báðir þessir máttarstólpar stjórnkerfisins séu á einu máli um að orð þingmannsins séu ekki marktæk.
Hver ber ábyrgðina?
Fyrsta gagnrýni þingmannsins lýtur að því að Seðlabankinn hafi ekki tekið tillit til þess að launahækkanir í nýgerðum kjarasamningum hafi verið verðskuldaðar.
Vandinn er sá að samkvæmt lögum er bankanum óheimilt að leggja sanngirnismat til grundvallar vaxtaákvörðunum. Þær skulu eftir laganna bókstaf byggjast á vönduðu mati á ástandi og horfum í efnahags- og peningamálum. Það kalla menn stundum ískaldan veruleika.
Vilji stjórnarmeirihlutinn byggja vaxtaákvarðanir á sanngirnismati eða einhverju því sem einstaklingar og fyrirtæki eigi verðskuldaðan rétt á getur hann breytt lögum. En hann getur ekki látið það ógert og kennt þeim um sem framkvæma lögin. Það er loddaralist.
Ef taka á mark á orðum þingmannsins eru þau því áfellisdómur um forsætisráðherrann.
Önnur gagnrýni þingmannsins felst í því að ekki beri að beita vöxtum við stjórn peningamála eins og á stendur. Það væri hins vegar klárt brot á lögum ef Seðlabankinn tæki það upp hjá sjálfum sér að beita ekki þeim ráðum sem lögin mæla fyrir um að hann skuli gera við tilteknar aðstæður.
Þessu má að sjálfsögðu breyta með lögum. En það hefur þingmeirihlutinn ekki gert. Niðurstaðan er aftur sú sama: Orðin eru gagnrýni á forsætisráðherra.
Loks ber að hafa í huga að verðbólgumarkmið Seðlabankans er háð samþykki ríkisstjórnarinnar. Vilji þingmeirihlutinn slaka á því til að ná sanngirniskröfum sínum fram eða telji það óþarft getur ríkisstjórnin tekið samþykki sitt til baka með einfaldri ráðherraákvörðun. Það hefur hún ekki gert. Verðbólgumarkmið bankans er því hluti af stjórnarstefnunni.
Orsök of hárra vaxta
Í greinargerð Seðlabankans fyrir síðustu vaxtahækkun og boðuðum hækkunum á næstu mánuðum eru þrjár orsakir nefndar: Launahækkanir umfram framleiðnivöxt þjóðarbúsins, ófjármagnaðar aðgerðir í ríkisfjármálum og hætta á óvarlegri ráðstöfun froðupeninga úr slitabúum.
Uppspretta þessara vaxtahækkana liggur því býsna nærri ríkisstjórninni ef marka má það lögbundna mat á efnahagshorfum sem fyrir liggur. Enginn hefur lagt fram annað vandað faglegt mat af því tagi.
Í raun á almenningur rétt á því að þungavigtartalsmenn stjórnarmeirihlutans á Alþingi svari fyrst skýringum Seðlabankans áður en þeir sletta skyrinu. Til þess að það verði gert málefnalega þarf tilvísanir í nýtt mat á efnahagshorfum eða tillögur um ákveðnar breytingar á þeim lögum sem bankinn starfar eftir.
Hitt er aftur á móti rétt hjá Þorsteini Sæmundssyni alþingismanni að vaxtahækkanirnar rýra kjör fyrirtækja og reyndar einstaklinga einnig. Það er óásættanlegt. En sá langtímavandi á rætur í ósamkeppnishæfri mynt. Hún kostar einfaldlega hærri vexti eins og reynslan sýnir.
Ef tungutak þingmannsins er fengið að láni má segja að það séu fremur þeir sem loka augunum fyrir þessari staðreynd sem rýra kjör fyrirtækja, kunna ekki aðrar leiðir og sýna af sér algjört kjarkleysi og dugleysi.
