Erindi flutt í Rotary Reykjavík Miðborg 14. september 2015
Þær viðskiptarþvinganir sem hér verða ræddar, voru tilkominar vegna innrásar Rússa í Úkraínu 2014. Þá er ætlunin að greina þá röskun árangursríks alþjóðasamstarfs sem nú blasir við. Nú er það svo, að í sögulegri þróun alþjóðamála, eins og þeirri sem víð lítum á í dag, tengjast þættirnir öðru en efninu sem í þröngum skilninigi er til skoðunar . Það gefur tilefni til umræðu sem fer um víða í nútíð og fortíð og þetta spjall er engin undantekning frá því.
Innrásin í Úkraínu sem var fyrsta slíka ofbeldisaðgerð í Evrópu frá seinni heimsstyrjöldinni, var í senn gróflegt brot á alþjóðarétti og samkomulagi um friðhelgi landamæra eftir kalda stríðið. Valdastöðu og þarmeð öryggisráðstöfunum var umturnað vegna mikils nýs vígbúnaðar, heræfinga á sjó og landi og hernaðaryfirflugs Rússa. Þetta hefur ekki hvað síst birst í næstu grennd við Ísland og grannríki okkar í norðri. Norðmenn telja þetta ástand vera varanlegt og leggja því í feykimikið og kostnaðarsamt átak í varnarmálum en Svíar og Finnar ræða aðild að NATO. Þessi stefnubreyting Rússa varðar í senn viðskipti og þjóðaröryggi okkar.
Leiðtogafundur Evrópusambandsins 6.mars 2014, fordæmdi sterklega yfirgang Rússa. Stöðvaðar voru viðræður um nýjan samstarfssamning ESB við Rússland, lokið setu þeirra í G8 hópi iðnríkja og slitið viðræðum um aðild að OECD. Leiðtogafundur NATO í Wales í september 2014 lýsti yfir stuðningi við aðgerðir ESB og fáum sögum fer nú af NATO-Russia Council sem stofnað var til eftir kalda stríðið Reyndar á hlutleysinginn Sviss, utan viðkomandi alþjóðastofnana, á fullan þátt í aðgerðunum með því að innleiða þær í landslög. Þessu fylgdu síðari ákvarðanir m.a. um frystingu eigna rússneskra aðila í ESB-löndum og bann við komu þeirra þangað. Í júní 2015 voru teknar frekari aðgerðir varðandi fjármálasamskipti, viðskiptabann sett á vopnabúnað og tæki við orkuvinnslu. Það síðast greinda hefur mikil áhrif á olíuboranir Rússa í Íshafinu. Gagnráðstöfunin, innflutningsbann í Rússlandi, sem einnig var sett á Ísland í síðasta mánuði, hafði þá tekið til Evrópusambandsins, Bandaríkjanna, Noregs, Kanada og Ástralíu í eitt ár. Augljóst markmið þessara aðgerða Rússa er að spilla fyrir samstöðu Vesturvelda, svo sem ég kem að síðar
Það er vissulega athyglisvert að Rússar létu það bíða í eitt ár ár að banna innflutning á íslenskum sjávarafurðum. Ekki þarf að orðlengja hversu illa það kom niður á útflutningi á frystum makríl sérstaklega. Mikill þrýstingur var því á stjórnvöldum að koma Íslandi einu sér undan þessu áfalli. Í ljósi þess að Ísland var langt komið með að ljúka aðildarsamningi við ESB á síðasta kjörtímabili, er ekki úr vegi að spyrja hvort aðild að ESB hefði frekar orðið að gagni hagsmunum Íslands en EES-samningurinn ? Þeirri spurningu verður aldrei svarað , en mér segir svo hugur að þátttaka í Leiðtogafundum ESB meðal jafningja fullgildra aðila hefði verið mikilvægt tækifæri til að sýna að sú gagnráðstöfun Rússa að setja innflutningsbann á sjavarafurðir hlaut að koma afar hart niður á íslensku þjóðarbúi og á ákveðnum byggðarlögum. Þegar slík lífshagsmunamál Íslands eru rædd af ríkjum ESB , sem um leið eru félagar okkar í EFTA/EES samstarfinu, er það reyndar óaðgengilegt að mínum dómi að vera utan dyra.
Annars er mótsögnin sú, að segja má að við séum einnig innanbúðar í Evrópusambandinu. Þýðingarmikið fyrirtækjasamstarf eða samruni yfir landamærin hefur orðið í ESB og þarmeð á Evrópska efnahagssvæðinu. Ymis íslensk fyrirtæki reka þar dótturfyrirtæki eða útibú, að ekki sé minnst á ósköpin, bankana fyrir hrun. Í dag er Samherji gott dæmi en fyrirtækið á hlut í og tekur virkan þátt í rekstri útvegs- og fiskvinnslufyrirtækja einkum í Þýskalandi, Póllandi ,Bretlandi og Færeyjum. Þessi erlendu umsvif eru rúm 55% af heildarstarfsemi Samherja. Ég nefni þetta til að sýna að ábyrgð vegna skakkafalla af viðskiptaþvingunum á íslensk fyrirtæki erlendis nær einnig til erlendra stjórnvalda.
Viðskiptaþvingarnirnar gagnvart Rússum gerðu ráð fyrir undanþágum varðandi kaup á gasi, ráðstöfunum á sviði fjármálaaðgerða og varðandi framkvæmd áður gerðra samninga. Engu að síður er ljóst , að þetta rof efnahagstengsla við hinn vestræna heim er Rússlandi til mikils skaða, í senn vegna viðskiptanna og fjárfestinga erlendra fyrirtækja þar sem eru verulegar og vænst að vaxi. En hvað kom þá til að Pútín tók upp þessa nýju stefnu umskipta frá því sem verið hafði í tíð Gorbachevs ?
Þegar Mikhail Gorbachev kom til valda 1985, mátti honum sem öðrum vera ljóst að Sovétríkin væru þess á engan hátt umkomin að keppa við Bandaríkin í efnahagslegu tilliti. Þar með yrðu þeir eftirbátar á sviði tækni og nýþróunar í vopnabúnaði. Ég hef persónulegar ástæður fyrir þeirri skoðun frá starfi mínu sem fastafulltrúi Íslands í NATO 1986 – 1990. Í samkeppninni við NATO um hernaðarlegan styrkleika náðu Sovétríkin og félagar þeirra í Varsjárbandalaginu, miklum árangri varðandi vopnabúnað bæði þau hefðbundnu sem og í kjarnavopnavæðingu að ógleymdum geimferðum. Fjárausturinn í herinn gerði það að verkum að austurblokkin var hins vegar ósamkeppnisfær á öllum sviðum iðnaðar og var nánast í flokki velsettra þróunarlanda hvað snerti lífsgæði fólks. Þessu vildi Gorbachev breyta með því að binda enda á strategiska ógnarstefnu með samningum um takmarkanir kjarnavopna og stærð hefðbundinna herja. Um það voru gerðir samningar í mína tíð í NATO. Þær voru í höndum George Shultz, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, sem hafði þann hátt á að fyrir mánaðarlega samningafunda í Moskvu við Eduard Shevardnadze, utanríkisráðherra Sovétríkjanna, gerði hann fulla grein fyrir stöðu mála við NATO ráðið. Þar voru mættir ráðherra aðildaríkja, fyrir okkar hönd Matthías Á. Matthiesen og Steingrími Hermannsson en þetta nefni ég til marks um að Atlanshafsbandalagið eru jafnræðisleg samtök frjásra lyðræðisríkja. Á árunum mínum í NATO var efnt til mikilla heræfinga sem sýndu glögglega hernaðarlega yfirburði NATO. Mér eru einkar minisstæð mikil æfing á hávetri og í fimbulkulda 1988 á svæðinu hjá Kirkenes við landamæri Noregs og Sovétríkjanna og vissulega er frásagnarverð.
Að því kom að Berlínarmúrinn féll 1989 og kalda stríðinu lauk. Í NATO fannst okkur sendiherrunum að þau lok hefðu verið við kynnast Shevardnadze á skrifstofu Manfreds Wörner, aðalframkvæmdastjóra Atlanshafsbandalagsins þegar upplausn Sóvétríkjanna var hafin . Þegar þetta var, lauk Vladimir Putin, ofursti í KGB, fimm ára starfi í sovésku leyniþjónustunni í Austur Þýskalandi og hafði verið í 16 ár sem KGB liðsforingi.
Putin varð forsætisráherra Rússlands 1999-20000, forseti 2000-2008, forsætisráðherra 2008 -2012 og forseti síðan 2012 til sex ára. Stefna Rússlands í samskiptum við aðrar þjóðir í dag er algjörlega mótuð af Pútín og skýrir þarmeð viðskiptaþvingarnirnar sem mér er ætlað að ræða. Í ljós hefur komið að Pútín og fylgismenn hans hafa síður en svo sætt sig við málalyktir kalda stríðsins. Í krafti þess sjálfsákvörðunarréttar sem hverri þjóð er helgastur, hafa þjóðir Mið og Austur Evrópu valið þann kost að gerast aðilar að NATO og Evrópusambandinu. Fráleit er sú kenning valdhafa í Moskvu að ákvörðun Póllands, Ungverjalands, Búlgaríu, Rúmeníu og Eystrasaltsríkjanna þrengi að Rússlandi að öðru leyti en því að geta drottnað yfir þessum þjóðum og slitið varnar- og öryggisamstarf það sem er grundvöllur Evrópusamstarfsins . Gorbachev stefndi að því að Rússland breyttist til að geta tekið þátt í því samstarfi. Það er þetta sem Putin vill fyrir hven mun hindra með því að fæla Evrópuþjóðir til sundrungar við hlið rússnesks stórveldis. Innlutningsbannið er hluti aðgerða á því sviði og óánægja er innan sumra atvinnugreina í ESB, eins og t.d.landbúnaðarins, sem telja sig verða hart úti af sviptingu markaðs í Rússlandi og heimta bætur. Engin merki sjást um tilslakanir eða breytingar, hvað sem verða kann en landbúnaðarsamtök hafa efnt til mikilla mótmæla í Brussel. Evrópusambandið hefur verið vettvangur samninga um breytingar s.l. 50 ár, ekki hvað síst mikillar fjölgunar aðildarríkja. Ekki verður séð að Pútin komi af stað neinum breytingum á ESB, hversu mjög sem hann kann að óska þess.
Varanlegt fremur en tímabundið brotthvarf Rússlands frá friðsamlegum og vaxandi samskiptum við Evrópu, skapar óvissu í stað stöðugleika. Hættumat okkar tekur öllu fremur til allt annara þátta en útflutningstekna af sjávarafurðum. Samstaða við vestræn vinaríki okkar í varnar- og öryggismálum er grundvöllur þess að þau sinni varnarlausu Íslandi þegar þörf krefur. Nýleg koma vara varnarmálaráðherra Bandaríkjanna hingað er því væntanlega til staðfestingar. Ef við bregðumst með því að segja okkur frá viðskiptaráðstöfunum gagnvart Rússum, eigum við þá nokkurt tilkall til að bandalagsþjóðir okkar fari í kostnaðarsamar, jafnvel hættulegar, aðgerðir til að liðsinna Íslandi um varðveislu þjóðaröryggis ?
