Athyglisvert er hversu ólík viðbrögð stjórnmálaflokkanna eru við þeim miklu fylgissveiflum sem viðhorfskannanir hafa sýnt á þessu ári. Við slíkan samanburð þarf þó að hafa í huga að stjórnarflokkar eru að ákveðnu marki í þrengri stöðu en stjórnarandstaðan til að bregðast við.
Fylgissveiflan sem endurteknar mælingar sýna er um margt einstök. Í fyrsta lagi er hún óvenju mikil. Í öðru lagi eru þrír af fjórum flokkum stjórnarandstöðunnar í vörn þótt fylgi ríkisstjórnarinnar í heild hafi hrunið.
Öll fylgisaukningin kemur á Pírata. En tiltölulega fáir vita svo gjörla fyrir hvað þeir standa. Píratar segja að vísu að betra sé að vera óskrifað blað en það blað sem stjórnarflokkarnir hafa skrifað fram til þessa. Það er önnur saga.
ÓLÍK VIÐBRÖGÐ ÞEIRRA SEM TAPA MEST
Þeir flokkar sem tapa mestu eru Framsókn og Björt framtíð. Báðir hafa misst meir en helminginn af kjörfylginu. Það er rosaleg breyting. Viðbrögðin í grasrót flokkanna eru hins vegar eins og munurinn á hvítu og svörtu.
Í Bjartri framtíð knúði grasrótin umsvifalaust fram leiðtogaskipti. Markmiðið er augljóslega að endurheimta fyrri styrk. Hvort sem leiðtogaskiptin voru nauðsynleg í þeim tilgangi eða ekki er endurheimtumarkmiðið skýrt.
Í Framsókn er grasrótin hins vegar einhuga um þá skýringu að fylgishrunið sýni aðeins normalstöðu flokksins. Það bendir til þess að flokkurinn hafi þegar sætt sig við að hafa ekki sömu áhrif á næsta kjörtímabili. Þó að uppsveiflan hafi verið mikil síðast er óvenjulegt að jafn breið eining skapist í flokki um að kosningasigur hafi ekki verið normal. En fallast verður á að það er skynsamleg ályktun.
ÓÁNÆGJA MEÐ AÐRA
Píratar sitja uppi með allt fylgið sem horfið hefur af öðrum. Þeir hafa um margt brugðist hyggilega við nýrri og óvæntri stöðu. Þannig viðurkenna talsmenn þeirra að óánægja með aðra ráði meir um þessa sveiflu en eigið ágæti.
Jafnframt hafa þeir þó bent á að áherslur þeirra á þjóðaratkvæði og opnari stjórnsýslu svari ákveðnu kalli frá óánægðum kjósendum. Ekki er ólíklegt að ákvörðun þingmanna stjórnarflokkanna að svíkja loforðið um þjóðaratkvæði um framhald aðildarviðræðna sé ein og kannski nokkuð stór skýring á fylgisaukningu Pírata.
Samfylkingunni hefur ekki tekist að nýta sér stjórnarandstöðuna til að spyrna við fæti eftir einn mesta kosningaósigur í stjórnmálasögu síðari ára. Á sama hátt hefur Sjálfstæðisflokknum ekki tekist að nýta sér ríkisstjórnarsetuna til að færa sig í átt til þeirrar lykilstöðu sem hann áður hafði.
TVEIR JAÐARKOSTIR
Það er aðeins eitt og hálft ár til næstu kosninga. Venjan er sú að flokkarnir halda öllum dyrum opnum um stjórnarsamstarf þegar kemur að kosningum. Kjósendur ákveða valdahlutföll en fá ekki að velja milli tveggja ríkisstjórnarkosta eins og sums staðar þekkist.
Ríkisstjórnir eru myndaðar eftir kosningar og ekki endilega beint með tilliti til þess hvað kjóendur voru að hugsa í þeim efnum. Þetta gæti þó verið að breytast.
Stjórnarflokkarnir hafa læst sig talsvert fast saman. Yfirlýsingar þeirra um að þjóðaratkvæði sé pólitískur ómöguleiki af því að niðurstaðan gæti orðið andstæð stjórnarstefnunni nánast útilokar samstarf við þá fjóra flokka í stjórnarandstöðu sem nú mælast með nærri tvo þriðju atkvæða.
Ekki er þó óhugsandi að stjórnarflokkarnir muni endurtaka loforðin um þjóðaratkvæði frá síðustu kosningum í einhverju breyttu formi. En ekkert bendir til að þeir hverfi frá ómöguleikakenningunni. Ný loforð eru því líklegri til að koma mönnum til að brosa en að fá menn til að treysta.
Þrír stjórnarandstöðuflokkanna eru í vörn eins og stjórnarflokkarnir. Þær raddir heyrast úr þeim röðum að flokkarnir gætu styrkt stöðu sína með einhvers konar samstarfi fyrir kosningar. Ekki er þó ljóst hversu mikil alvara býr þar að baki.
Af þessu má þó ráða að ekki er útilokað að í kosningunum verið aðeins val um tvo kosti: Núverandi stjórn hægri popúlisma eða vinstri stjórn þar sem Píratar væru stærstir en ekki endilega í forystu.
Stjórnarflokkarnir þurfa að auka fylgi sitt um fjörutíu prósent til að halda meirihlutanum. Slík sveifla er vitaskuld ekki útilokuð. En líkurnar eru meiri á vinstri stjórn eins og sakir standa og að öðru óbreyttu.
Færa má ákveðin rök fyrir því að kjósendur fái meira vald í kosningum ef þeir geta valið á milli tveggja ríkisstjórnarkosta. En hafa verður í huga að við svo búið endurspeglar þessi staða fremur jaðrana til hægri og vinstri en miðjuna.
Allt eins gæti verið að meirihluti kjósenda vildi ríkisstjórnarkost nær miðjunni en þær aðstæður leyfa sem nú blasa við. Ólíklegt er að slíkur kostur opnist nema staðan brotni meira upp.
