Samningur utanríkisráðuneytisins við Evrópusambandið um afnám og lækkun tolla á tilteknum matvælum í áföngum á næstu fimm árum hefur fengið minni umfjöllun en efni standa til. Hann markar sannarlega þáttaskil um margt.
Samninginn má skoða frá tveimur sjónarhornum. Annað veit að sjálfsögðu að efni hans og umfangi. Hitt snýr að áhrifum hans á pólitíkina og einangrunarmúrinn sem haldið hefur landbúnaðinum fyrir utan heimamarkaðinn í Evrópu sem aðrar atvinnugreinar eiga að mestu óhindraðan aðgang að.
Efni samningsins kemur til móts við neytendur. Það eykur vöruframboð og herðir samkeppni. Eftir því hafa neytendur kallað.
Um leið fá framleiðendur rýmri tækifæri á stærri markaði. Þeir hafa verið hræddir við það frelsi. Það verður að vísu takmarkað með þessum nýja samningi. Eigi að síður verður fróðlegt að sjá hvernig þeim tekst að nýta það.
Hagræðing í landbúnaði hefur helst gerst með fækkun og stækkun búa. Í framtíðinni þarf hagræðingin að byggjast á stækkun markaða. Samningurinn er smá skref í þá átt að svo megi verða.
EYLAND Í HAGKERFI KREPPUÁRA SÍÐUSTU ALDAR
Pólitíska hlið samningsins er ekki síður áhugaverð.
Hafa þarf í huga að samtök bænda hafa reist pólitískan varnarmúr gegn viðskiptafrelsi með búvörur. Þó að það hafi stuðst við rök á sínum tíma þegar Ísland var lokað hagkerfi er landbúnaðurinn fyrir löngu kominn í blindgötu. Að öllu óbreyttu stefnir því í óefni í landbúnaði.
Landbúnaðurinn dafnar ekki sem eyland í úreltu hagkerfi kreppuára síðustu aldar. Annað mál er að hann þarf mikinn stuðning hér eins og annars staðar.
Þó að þörf landbúnaðarins fyrir aukið svigrúm á erlendum mörkuðum hafi lengi verið knýjandi hefur aukin samkeppni á innanlandsmarkaði verið stærsta bannorðið í íslenskum stjórnmálum. Útflutningstækifærum hefur verið fórnað fyrir þann málstað.
Bændasamtökin hafa ekki ljáð máls á að opna minnsta skarð í varnarmúrinn. Þau hafa litið svo á að hann væri sömu náttúru og Berlínarmúrinn. Um leið og fyrsta skarðið opnaðist hryndi hann allur. Það stöðumat hefur í sjálfu sér ekki verið úti í hött. Hitt er vafasamara að hagsmunamatið hafi verið rétt.
PÓLITÍSK LANGTÍMAÁHRIF
Viðbrögð Bændasamtakanna við nýja samningnum eru athyglisverð í þessu ljósi. Þau hafa lýst undrun og áhyggjum en ekki farið gegn ríkisstjórninni.
Hræðslumálflutningur samtaka bænda um að landbúnaðurinn hryndi ef innri markaður Evrópusambandsins yrði heimamarkaður fyrir íslenskan landbúnað hefur vegið þungt í málflutningi þeirra sem vilja ekki ljúka aðildarviðræðunum. Ríkisstjórnin hefur keypt þau rök hrá fram til þessa. Fyrir vikið þykir mörgum að hún hafi fremur gætt sérhagsmuna en almannahagsmuna. Reyndar hafa margar ríkisstjórnir á undan henni setið undir sama ámæli.
Hugsanlega hefur ríkisstjórnin metið stöðuna þannig að mjög takmörkuð tilslökun nú gæti virkað sem andsvar við þessari gagnrýni án eftirkasta. Hugsunin hefur þá sennilega verið sú að óhætt væri að opna lítið skarð í múrinn án þess að veikja varðstöðuna um lokaðan markað fyrir greinina í heild.
Þetta minnir svolítið á borgarstjórnarmeirihlutann sem hélt að unnt væri að setja viðskiptabann á Ísrael án afleiðinga. Með öðrum orðum: Ólíklegt er að þetta stöðumat standist til lengdar.
Ef skynsamleg rök mæla með þessari afmörkuðu opnun gilda þau einnig fyrir landbúnaðinn allan. Pólitískt er því ekki lengur unnt að nota hagsmuni bænda til þess að verja andstöðuna við Evrópusamvinnuna og fulla aðild að innri markaðnum. Samningurinn felur í sér viðurkenningu á að þau rök eru ekki lengur gild.
Að þessu virtu gæti samningurinn hæglega haft meiri pólitísk langtíma áhrif en við blasir í fyrstu.
UTANRÍKISRÁÐHERRA SÝNIST FRJÁLSLYNDARI EN SAMRÁÐHERRARNIR
Tollfrelsissamningurinn er einnig líklegur til að hafa nokkur persónupólitísk áhrif. Í byrjun stjórnarsamstarfsins virkaði málflutningur Gunnars Braga Sveinssonar utanríkisráðherra eins og hann væri skarpasta ímynd þröngsýninnar í ríkisstjórninni. Þessi mynd hefur verið að breytast.
Utanríkisráðherra lét ekki undan kröfum þröngsýnustu andstæðinga aðildar í stjórnarflokkunum með stöðvun aðildarviðræðnanna. Þráðinn má því taka upp þar sem honum var sleppt án þess að hefja umsóknarferlið frá byrjun kjósi þjóðin að halda því áfram.
Fyrir þá sök situr utanríkisráðherra undir stöðugu hnútukasti innan úr báðum flokkunum. Samráðherrarnir skjóta aldrei fyrir hann skildi í þessu hnútukasti. Afleiðingin er sú að hann fær á sig meira frjálslyndisyfirbragð en aðrir ráðherrar ríkisstjórnarinnar.
Á dögunum tók utanríkisráðherra hraustlega til varna fyrir þá afstöðu að Ísland stæði með bandalagsþjóðunum í Ameríku og Evrópu í mótaðgerðum gegn Rússlandi. Aðrir ráðherrar reyndust hallari undir sérhagsmuni. Af sjálfu leiddi að utanríkisráðherrann sýndist vera bæði ábyrgari og frjálslyndari en samráðherrarnir.
Þótt samstaða sé um tollfrelsissamninginn er hann fyrst og fremst rós í hnappagat utanríkisráðherrans. Sú rós styrkir þessa breyttu samanburðarímynd milli hans og annarra ráðherra.
