Umræður á Alþingi um stefnuræðu forsætisráðherra endurspegluðu vel þverstæðuna í pólitíkinni um þessar mundir: Annars vegar eru hagtölur sem sýna grósku í þjóðarbúskapnum. Hins vegar eru tölur viðhorfskannana sem sýna afgerandi vantraust gagnvart báðum stjórnarflokkunum og tveimur flokkum stjórnarandstöðunnar.
Leiðtogar Sjálfstæðisflokksins og stjórnarandstöðuflokkanna reyndu hver á sinn hátt að nálgast þennan sérstaka veruleika í umræðunum. Það tókst misjafnlega. En tilraunin var virðingarverð.
Framsókn hefur misst mest fylgi frá kosningum. En innan flokksins virðist vera einhugur um þá skýringu að vantraustið byggist á misskilningi kjósenda. Í samræmi við það fór forsætisráðherrann með himinskautum í stefnuræðunni.
Rangt væri þó að segja að forsætisráðherra hafi með öllu verið laus við auðmýkt. Alltént talaði hann oftar um Ísland sem Evrópumethafa en heimsmethafa eins og venjulega.
Viðsnúningurinn í þjóðarbúskapnum varð fyrir þremur árum. Rætur hans eru í efnahagsáætlun Alþjóða gjaldeyrissjóðsins. Þrjár ríkisstjórnir hafa því lagt lóð á þá vogarskál.
Aðhaldið í rekstri ríkissjóðs undanfarin sex ár og undirbúningurinn að slitum þrotabúa gömlu bankanna eru með allra stærstu og þyngstu verkefnum sem ríkisstjórnir á Íslandi hafa glímt við. Vel hefur tekist til með hvort tveggja.
Samt birtist pólitíski veruleikinn í vantrausti á þá flokka sem haldið hafa á þessum málum á þessu og síðasta kjörtímabili. VG heldur að vísu svipaðri stöðu og fyrir hrun. En þau hafa tapað uppsveiflunni frá 2009. Öll óánægjan bunkar sig síðan eins og göngulax í hyl Pírata.
Framtíðin og fortíðardraugarnir
Á margan máta minnir þetta á pólitísku umbrotin sem urðu á Bretlandi eftir síðari heimsstyrjöldina. Churchill hafði unnið eitt mesta pólitíska afrek í stjórnmálasögu landsins. En það var fortíð sem Bretar ákváðu að gera ekki að brauði nýs tíma. Þeir horfðu fram og kusu nýtt velferðarkerfi.
Afstaða breskra kjósenda sumarið 1945 var ef til vill ekki sanngjörn eftir sigurinn á nasistum. Á sama hátt má segja að vantraustið gagnvart pólitíkinni hér heima sé ekki alls kostar sanngjarnt í ljósi þess að menn eru komnir vel á veg með að snúa niður drauga hrunsins.
Þau stóru verkefni sem tvær síðustu ríkisstjórnir hafa glímt við, ríkisfjármálin og slit þrotabúanna, eru fortíðardraugar. Vissulega þurfti að kveða þá niður. En sennilega beinist hugur kjósenda meir að Íslandi framtíðarinnar.
Stjórnmálin hafa ekki megnað að gera hvort tveggja í senn að glíma við drauga fortíðarinnar og vísa veginn fram á við. Þetta er að vísu ákveðin einföldun. En hún gæti skýrt að hluta þá klípu sem pólitíkin er í.
Samkeppnishæfni kallar á meiri kerfisbreytingar
Til þess að Ísland verði samkeppnishæft um laun og velferðarþjónustu þarf miklu meiri kerfisbreytingar. Þær eru oft erfiðar vegna sérhagsmuna. Og til skamms tíma eru þær líka misjafnlega fallnar til vinsælda. En það er kallað eftir ríkari gæslu heildarhagsmuna og skarpari framtíðarsýn.
Athyglisvert er að í umræðunum um stefnu ríkisstjórnarinnar vék enginn að nýlegri umfjöllun Efnahags- og framfarastofnunarinnar um Ísland. Þar er sterklega vakin athygli á að við erum eftirbátar grannþjóðanna í framleiðni. Meðan svo er verðum við líka eftirbátar í lífskjörum.
Framleiðni er ekki leiftrandi hugtak í almennri umræðu. En það er eigi að síður lykillinn að bættum lífskjörum á varanlegum grunni. Leiðirnar til að bæta framleiðnina eru margslungnar.
Efnahags- og framfarastofnunin bendir á að uppsveiflan núna byggist á innflutningi á erlendu fólki í láglaunastörf í ferðaþjónustu sem leggi lítið til aukinnar framleiðni. Á sama tíma missum við menntað fólk til útlanda af því að Ísland er ekki samkeppnishæft um störf sem skila hærri launum.
Launahækkanir sem ekki er innistæða fyrir breyta engu um þetta til lengri tíma.
Svo virðist vera sem menntamálaráðherrann sé eini ráðherrann sem er að leggja eitthvað inn á framtíðarreikning með þeim kerfisbreytingum sem hann vinnur nú að á sínu sviði. Þær eru beint svar við skýrum ábendingum Efnahags- og framfarastofnunarinnar.
Á sviði peningamála hefur stofnunin frá 2013 ráðlagt Íslandi að skoða upptöku evru. Það er álit stofnunarinnar að með slíkri kerfisbreytingu megi auka stöðugleika, lækka vexti og auka framleiðni.
Ríkisstjórnin telur aftur á móti mikilvægara að standa vörð um hagsmuni þeirra fyrirtækja sem nota erlenda mynt en vilja ekki að aðrir geti gert það sama. Forystumenn beggja stjórnarflokkanna geirnegldu þessa afstöðu í umræðunni.
Lærdómurinn af stefnuræðu forsætisráðherra í vikunni er því býsna alvarlegur: Á sviði peningamála eru þeir fordómar sem byrgt hafa mönnum framtíðarsýn á varanlega viðreisn ekki á förum.
