Deilurnar um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu snúast meðal annars um hvort skynsamlegt sé að deila fullveldisumboði Alþingis með öðrum þjóðum. Því fyrirkomulagi má þó alltaf rifta með tveggja ára fyrirvara eins og Bretar hafa nýlega ákveðið. Valdframsalið er því ekki bundið til lengri tíma.
Margir telja að með samvinnu af þessu tagi sé auðveldara að ná ýmsum markmiðum sem nútíma samfélög keppa að. Aðrir eru þeirrar skoðunar að um slíkt grundvallarmál sé að tefla að ekkert geti réttlætt að hendur Alþingis séu bundnar í tvö ár í alþjóðasamstarfi.
Á enga er hallað þó fullyrt sé að bændur séu einarðastir í andstöðu við að Ísland vinni með öðrum þjóðum á þessum grundvelli. Í þessu efni kemst ekki hnífsblað á milli núverandi stjórnarflokka og Bændasamtakanna.
Nú eru umræður á byrjunarstigi um búvörusamninga. Fróðlegt er að skoða efni þeirra í þessu ljósi og bera saman við hugsanlega aðildarsamninga:
- Á sínum tíma var reiknað með að árlegt aðildargjald að Evrópusambandinu að frádregnu mótframlagi þess til Íslands gæti verið þrír milljarðar króna. Kostnaður ríkissjóðs af búvörusamningunum er fjórfalt hærri eða rúmir þrettán milljarðar króna á ári. Þá er ekki reiknað með óbeinum kostnaði neytenda af tollvernd.
- Aðildarsamningar að Evrópusambandinu yrðu lagðir fyrir Alþingi í heild sinni. Og þeir tækju ekki gildi fyrr en þjóðin hefði samþykkt þá. Búvörusamningarnir eru aftur á móti ekki lagðir fyrir Alþingi. Það fær aðeins til meðferðar þær lagabreytingar sem leiða af samningunum. Kjósendur fá ekkert um samningana sjálfa að segja.
- Alþingi þyrfti að samþykkja ákvæði aðildarsamninga um aðildargjald. Ráðherra ákveður hins vegar fjórfalt hærra framlag ríkissjóðs samkvæmt búvörusamningum til tíu ára með fullri verðtryggingu án aðkomu Alþingis.
- Alþingi getur ekki breytt lögum um opinbera stýringu á búvörum í tíu ár nema með samþykki Bændasamtakanna.
- Alþingi getur ekki afnumið undanþágu frá samkeppnislögum fyrir mjólkuriðnaðinn í tíu ár nema með samþykki Bændasamtakanna.
- Svigrúm Alþingis til að gera nýja viðskiptasamninga um lækkun tolla á búvörur er verulega takmarkað í tíu ár nema með samþykki Bændasamtakanna. Hætt er við að það geti svo aftur þrengt möguleika Íslands til viðskiptasamninga á öðrum sviðum.
- Óumdeilt er að aðildarsamningar myndu styrkja stöðu neytenda. Deilt er um hvort það yrði í ríkum mæli eða litlum. Samkeppnisyfirvöld telja aftur á móti að búvörusamningar bæti ekki stöðu neytenda.
- Aðildarsamningar að Evrópusambandinu eru uppsegjanlegir með tveggja ára fyrirvara. Búvörusamningarnir sem taka til löggjafar og samninga á sviði búvöruframleiðslu, samkeppnismála og neytendaverndar, utanríkisviðskipta og ríkisfjármála binda hendur Alþingis í áratug eða í fimmfalt lengri tíma en aðildarsamningar.
- Verði frumvarpið samþykkt sem nú liggur fyrir Alþingi getur ráðherra svo framlengt búvörusamningana eins lengi og honum sýnist án þess að spyrja Alþingi. Það þýðir einnig að með samþykki Bændasamtakanna getur hann einhliða hækkað ríkisframlagði án þess að spyrja Alþingi.
Nú er varla um það deilt að oft og tíðum er hyggilegt að gera samninga við aðrar þjóðir og innlenda aðila sem binda hendur Alþingis í einhvern tíma. Það á líka við um stuðning ríkisins við bændur. En eðlilega vakna ýmsar spurnigar þegar horft er á þann reginmun á valdframsali sem felst annars vegar í hugsanlegum aðildarsamningum að Evrópusambandinu og hins vegar í búvörusamningum við Bændasamtökin.
Þessum samningum verður vitaskuld ekki jafnað saman í einu og öllu. Aðildarsamningarnir eru miklu umfangsmeiri og taka til þjóðabúskaparins í heild. Búvörusamningarnir eru aftur á móti miklu dýrari í krónum og aurum fyrir ríkissjóð. En það sem máli skiptir í þessu samhengi eru grundvallarsjónarmið um valdframsal.
Ein spurning er hvort ekki er ástæða til að gæta meira hófs í valdframsali Alþingis vegna búvörusamninga. Í stað þess að binda hendur Alþingis í fimmfalt lengri tíma en með aðildarsamningum mætti hugsa sér að tíminn yrði ekki nema helmingi lengri eða í mesta lagi tvöfalt lengri.
Önnur spurning veit að talsmönnum ríkisstjórnarflokkanna og Bændasamtakanna: Má ekki gera meiri kröfur til þeirra um betri samkvæmni í málflutningi þegar rætt er um hvenær og hvernig skynsamlegt er að takmarka vald Alþings með samningum?
