Í yfirstandandi verkföllum er reynt að tryggja velferð svína með undanþágum. Á sama hátt er reynt að tryggja með undanþágum að enginn maður deyi á næstu klukkustundum ef það er í valdi læknavísindanna að hindra það. Þetta heitir að öryggis sjúklinga sé gætt.
Verkföll snúast alltaf um fjárhagslega hagsmuni. Þegar verkfall dýralækna sverfur nú að afkomu svínabænda, svo að gjaldþrot blasir sums staðar við, reynir á hagsmunamat. Lágmarkskröfur um velferð svína er síðan reynt að verja með undanþágum. En slátrun er alltaf markmið ræktunarinnar.
Þetta ástand í svínarækt er vissulega óeðlilegt. En leikreglurnar eru almennt viðurkenndar.
En hitt er meira álitaefni hvort sama sjónarmið gildi þegar líf og heilsa fólks er í húfi. Þessi spurning verður enn áleitnari eftir að embætti landlæknis lagði það mat fyrir ríkisstjórnina nú í vikunni að ástandið í heilbrigðiskerfinu væri komið út yfir þau mörk að hægt sé að tryggja öryggi sjúklinga.
Fullyrða má að þetta er alvarlegasta álit opinberrar eftirlitsstofnunar sem birt hefur verið í manna minnum. Undanþágurnar duga með öðrum orðum ekki einu sinni til að tryggja skammtíma öryggi sjúklinga sem leita þurfa til heilbrigðisstofnana. Svo fáum við aldrei að vita hvað tafir á rannsóknum og meðferð þýða í einstökum tilvikum þegar fram í sækir.
Er hægt að láta við þetta sitja? Er eðlilegt og ásættanlegt í lýðræðisþjóðfélagi að umræðan um skýrslu landlæknis og viðbrögð við henni hafa verið í öfugu hlutfalli við þungann í niðurstöðu hans?
Ódýr svör leysa engan vanda
Það er ekki verið að gera lítið úr velferð svína og hagsmunum svínabænda þó að önnur siðferðileg viðmið séu sett þegar rætt er um vinnudeilur sem bitna á sjúklingum og lífið sjálft getur jafnvel verið að veði.
Er ekki ennfremur óhjákvæmilegt að spyrja þeirrar siðferðilegu spurningar hvort öryggi sjúklinga megi yfir höfuð vera komið undir undanþágunefndum og eftir á mati landlæknisembættisins á stöðunni?
Heilbrigðisþjónustan er rekin til að veita sjúklingum öryggi. Hún byggir á eins konar samfélagssáttmála. Þeir sem þurfa á þjónustu sjúkrahúss að halda greiða fyrir þá þjónustu með sköttum alla ævi. Það er með öllu óásættanlegt að þeir sem leita eftir þjónustu einmitt þegar verið er að gera út um laun njóti minna öryggis en aðrir. Enginn velur þann tíma sjálfur.
Neytendur sem ekki fá svínakjötið sitt í verkfalli eru ekki að missa af einhverju sem þeir hafa þegar greitt fyrir. Svínabóndinn getur orðið fyrir miklu fjárhagstjóni en heilsa hans og líf eru ekki sett að veði.
Það er of ódýrt svar að stjórnvöld á hverjum tíma eigi einfaldlega að gera það sem þarf til að koma í veg fyrir að kjaradeilur á sjúkrahúsum ógni öryggi sjúklinga. Launaákvarðanir á sjúkrahúsum þarf að taka með hliðsjón af svo mörgum öðrum þáttum í búskap þjóðarinnar.
Það er því siðferðilega rangt að setja fjármálaráðherra í þá stöðu að velja á milli þess að skrifa undir kröfurnar eða axla ella ábyrgð á því að sjúklingar kunni að skaðast eða jafnvel láta lífið.
Frumkvæðisskylda heilbrigðisráðherra
Því fer fjarri að fjármálaráðherrann einn sé í siðferðilegri klípu við launaákvarðanir á sjúkrahúsum. Ganga má út frá því sem vísu að vinnudeilur eins og þær sem staðið hafa síðasta árið reyni ekki síður á siðferðilega ábyrgðartilfinningu starfsfólksins.
Starfsmenn heilbrigðisþjónustunnar verða ekki sakaðir um ábyrgðarleysi þó að þeir hagnýti lögbundnar leikreglur sem þar að auki eru almennt taldar heilagar. Efnahagslegir hagsmunir svínabænda víkja vissulega fyrir þeim heilagleika. En það hlýtur að vera álitaefni hvort helgi leikreglunnar sé svo rík að efi um öryggi sjúklinga eigi líka að víkja fyrir henni.
Í raun og veru er verið að gera lítið úr mikilvægi einstakra stétta heilbrigðisþjónustunnar þegar löggjafinn gengur út frá því að í verkfalli megi tryggja öryggi sjúklinga með undanþágunefndum. Á hverjum tíma er þörf á fullmönnuðum spítala til að fyllsta öryggis sé gætt. Hvernig geta kjaradeilur réttlætt afslátt frá því viðmiði?
Um sumt er skiljanlegt að ríkisstjórnin skuli ekki hafa hlaupið strax til eftir álit landlæknis og sett lög á verkföll í heilbrigðisþjónustunni. Það er býsna snúinn og vandrataður vegur í miðri deilu. En álitið getur þó ekki staðið án viðbragða.
Aukheldur væri það fullkomið ábyrgðarleysi eftir það sem á undan er gengið og með hliðsjón af áliti landlæknis að leita ekki tafarlaust nýrra leiða með nýrri hugsun um hvernig ákveða megi laun og kjör starfsfólks í heilbrigðisþjónustu án verkfalla í framtíðinni.
Það verður ekki gert nema menn finni leiðir sem starfsfólkið hefur trú á að tryggi að það dragist ekki aftur úr öðrum. Metnaður stjórnvalda hlýtur líka að standa til þess.
Verkefnið er sannarlega ekki einfalt. En undan því verður ekki vikist að taka það til umræðu og úrlausnar. Frumkvæðisskyldan hvílir á heilbrigðisráðherra.
