Forseti Íslands hefur beitt sér í þremur stórum málum sem verið hafa á döfinni síðustu misseri: Stjórnarskrármálinu, viðskiptaþvingunum gagnvart Rússum og þingrofsmálinu sem upp kom á dögunum á fundi hans með þáverandi forsætisráðherra. Öll eru þessi mál enn í pólitískri deiglu og hljóta því að blandast inn í umræðuna um forsetakosningarnar með einum eða öðrum hætti.
STJÓRNARSKRÁRMÁLIÐ
Sennilega hefur forsetinn beitt sér af mestum þunga í stjórnarskrármálinu. Það er ágætt dæmi um áhrifavald forsetans umfram stjórnskipulegar valdheimildir. Enginn vafi leikur á því að forsetanum hefur tekist með málflutningi sínum að flækja og tefja framgang þess máls.
Í tíð vinstri stjórnarinnar snerist forsetinn gegn hugmyndum stjórnlagaráðs. Þegar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hafði frumkvæði að áfangaskiptum breytingum lagðist forsetinn einnig gegn þeim ráðagerðum. Það hafði augljóslega þau áhrif að fráfarandi forsætisráðherra missti allan áhuga á framgangi málsins. Engu er líkara en tillögur stjórnarskrárnefndar liggi nú munaðarlausar í einhverri af skúffum Alþings.
Í þessu ljósi er mikilvægt að kjósendur fái gleggri sýn á viðhorf forsetabrambjóðenda til þessa máls. Hver er skoðun þeirra á þeim hugmyndum sem fyrir liggja? Munu þeir beita áhrifum sínum og hafa bein eða óbein afskipti af málinu eins og núverandi forseti í þágu eigin hugmynda og stöðu?
SAMSTAÐA MEÐ BANDALAGSÞJÓÐUM
Þátttaka Íslands í viðskiptaþvingunum bandalagsþjóða okkar í Ameríku og Evrópu gagnvart Rússum er eitt þeirra mála sem forsetinn hefur blandað sér í. Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi kröfðust þess að Ísland viki frá grundvallaratriðum utanríkisstefnunnar vegna takmarkaðra hagsmuna nokkurra sjávarútvegsfyrirtækja. Það hefði strítt gegn heildar útflutningshagsmunum landsins.
Forystumenn stjórnarflokkanna voru í fyrstu hallir undir sjónarmið sjávarútvegsfyrirtækjanna. Utanríkisráðherra lét þó ekki beygja sig. Forsetinn átti þá fund með sendiherra Rússa og gaf fyrirheit um áfangaskipta lausn málsins. Hann hafði þó ekki erindi sem erfið í þessu tilviki og hefur ekki hreyft við málinu opinberlega síðan. Forystumenn stjórnarflokkanna hafa líka dregið í land eftir að í ljós kom að almenningsálitið var alfarið á bandi utanríkisráðherra.
Nýr utanríkisráðherra hefur með afgerandi hætti tekið undir afstöðu forvera síns. En vegna afskipta núverandi forseta er full þörf á að forsetaframbjóðendur geri kjósendum grein fyrir því hvort þeir fylgja heildarhagsmunum Íslands í þessu efni eins og tveir utanríkisráðherrar og utanríkisnefnd hafa gert eða þröngum tímabundnum hagsmunum þeirra fyrirtækja sem um ræðir? Og þeir þurfa að svara því hvort þeir hyggist beita áhrifavaldi forsetans í þessu máli eins og núverandi forseti gerði tilraun til.
ÞINGROF OG KOSNINGAR
Eftir fund forseta og fyrrverandi forsætisráðherra á dögunum er eðlilegt að forsetaframbjóðendur geri kjósendum grein fyrir afstöðu sinni til þess hvað felst í valdheimildum stjórnarskrárinnar um þingrof. Formaður Framsóknar hefur kunngert að hann telji ekki sjálfgefið að kosningar fari fram í haust eins og forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa boðað með ákveðnum skilyrðum.
Nú er það svo að enginn stjórnskipuleg kvöð kallar á haustkosningar. Nær lagi er að ætla að sumir þeirra ráðherra sem eftir sátu þegar formaður Framsóknar yfirgaf forsætisráðuneytið hafi metið stöðuna á þann veg að erfitt yrði fyrir stjórnina að sitja lengur. Í raun getur Framsókn ráðið því hvort kosningar verða í haust því ólíklegt er að Sjálfstæðisflokkurinn láti ágreining um það efni leiða til stjórnarslita.
Eðlilegt er í þessu ljósi að kjósendur fái að vita hver skoðun forsetaframbjóðenda er á haustkosningum. Einnig er mikilvægt að þeir geri grein fyrir áliti sínu á hlutverki forseta varðandi þingrof. Jafnframt þurfa þeir að gera grein fyrir því hvort þeir hyggist með einhverjum hætti leggjast á sveif með formanni Framsóknar og stuðla með því að vorkosningum.
Umræðan um þetta sýnir ein og sér hvernig menn leggja misjafnlega mikið upp úr því hvort orð skulu standa. Það er siðferðilegt álitaefni sem rétt er að forsetaframbjóðendur lýsi viðhorfi sínu til.
