Um mörg undanfarin ár hafa sveiflur í fylgi stjórnmálaflokka bent til þess að flokkakerfið væri smám saman að breytast. Helsta einkenni þessara breytinga hefur verið aukinn styrkur pólanna og tómarúm á miðjunni.
Af síðustu könnun á fylgi flokka má aftur á móti draga þá ályktun að tómarúmið sé að fyllast. Með vissum hætti má segja að þar sé að finna vísbendingu um að þrjú megin pólitísk mengi séu að myndast. Næstu kosningar gætu að því leyti markað nokkur tímamót í þróun flokkakerfisins.
Á lýðveldistímanum og allt fram til 2009 voru allar ríkisstjórnir málamiðlanir yfir miðjuna; annað hvort frá hægri eða frá vinstri. Eftir fall bankanna og hrun krónunnar var mynduð hrein vinstri stjórn í fyrsta sinn. Þegar hún féll í kosningum 2013 kom hrein hægri stjórn. Viljandi eða óviljandi gleymdu báðar miðjunni. Þar eru nú að spretta upp nýjar hreyfingar sem gætu náð fótfestu í komandi þingkosningum.
MENGIÐ YST TIL HÆGRI
Í menginu yst til hægri eru Framsókn og Sjálfstæðisflokkurinn með 36% fylgi saman. Framsókn hefur tapað meir en helmingnum af kjörfylgi sínu. Sjálfstæðisflokkurinn tapar nokkru í síðustu könnun en hefur haldið sínum hlut í öðrum könnunum upp á síðkastið.
Sú áhersla sem báðir stjórnarflokkarnir leggja á að ljúka málum fyrir kosningar bendir til að í raun og veru ætli þeir að leita eftir endurnýjuðu umboði. Eins og sakir standa er ólíklegt að það takist. Báðir stjórnarflokkarnir munu því halda þeim möguleika opnum að eiga samstarf við flokka úr öðrum mengjum.
Núverandi forysta Framsóknar breytti flokknum í hægri sinnaðan pópúlistaflokk. Einkenni hans eru yfirdrifin þjóðernishyggja, sérhagsmunagæsla og yfirboð í útgjöldum á afmörkuðum sviðum þar sem vinstri flokkarnir eru veikastir fyrir hverju sinni. Sjálfstæðisflokkurinn hefur hægt og bítandi þrengt ímyndina og fært sig frá miðjunni. Stjórnarsamstarfið hefur skerpt þessa ímynd.
Styrkur stjórnarflokkanna í kosningabaráttunni felst í því að benda á ábyrga ríkisfjármálastefnu, uppsveiflu í þjóðarbúskapnum og kerfisbreytingar menntamálaráðherra.
Veikleiki þeirra liggur aftur á móti í því að þeir eiga erfitt með að fela að uppistaðan í stjórnarstefnunni gagnvart framtíðinni er andstaða við hvers kyns breytingar í sjávarútvegi, landbúnaði, peningamálum og stjórnarskrármálum. Framþróun á þessum sviðum öllum er þó forsenda fyrir því að líklegt sé að ná megi betri efnahagslegum og pólitískum stöðugleika og meiri framleiðni.
MENGIÐ YST TIL VINSTRI
Mengið yst til vinstri er til muna minna en hægra mengið. VG og Samfylkingin hafa saman um 24% stuðning. Athyglisverðast er að vinstra mengið hefur ekkert hagnast á miklu tapi hægri stjórnarinnar. En sú breyting hefur orðið innbyrðis í menginu að VG hefur tekið mikið fylgi frá Samfylkingunni. Fyrir vikið lætur nærri að VG sé tvöfalt stærri en Samfylkingin.
Samfylkingin tók mjög meðvitaða ákvörðun um að þrengja málefnastöðu sína og færa flokkinn nær VG. Málefnaleg þrenging Sjálfstæðisflokksins gerðist hins vegar á lengri tíma og meira eins og óafvitandi. Það er hugsanlega skýringin á því að þessi breyting á málefnastöðunni hefur gerst með miklum átökum í Samfylkingunni en án átaka í Sjálfstæðisflokknum.
Líklega er þessum átökum að mestu lokið eftir formannskjörið í Samfylkingunni um síðustu helgi. Vinstri armurinn hefur nú öll tögl og hagldir en frjálslyndi armurinn hefur verið settur til hliðar. Ætla má að flokkurinn bæti heldur stöðu sína í framhaldinu, fyrst og fremst á kostnað VG. Eftir ósigur frjálslynda armsins er harla ósennilegt að samanlagt fylgi vinstri flokkanna vaxi mikið. Þó gætu þeir náð einhverju fylgi frá Pírötum.
Forystumenn vinstri flokkanna tala endalaust um kosningabandalag. Lítil alvara virðist vera þar að baki. Líklegt er að eftir kosningar leggi þeir eigi að síður allt kapp á að standa saman annað hvort í ríkisstjórn eða utan. Að óbreyttum valdahlutföllum ætti VG þó meiri möguleika á að slíta sig frá Samfylkingunni ef áhugi væri á því.
Formaður VG er helsti styrkur vinstra mengisins. Veikleikinn er minning um misheppnað stjórnarsamstarf.
MENGIÐ Á MIÐJUNNI
Þunginn í málflutningi Pírata hefur mest snúist um það hvernig menn taka ákvarðanir. Til þessa hefur minna farið fyrir fastmótuðum hugmyndum í efnahags- og velferðarmálum sem venjulega ráða mestu um pólitíska greiningu til hægri eða vinstri. Í sjálfu sér er það því nokkur ágiskun að telja þá til miðjunnar.
Sumir talsmenn Pírata hafa talað fyrir bandalagi vinstri flokka. Nýlega hafa aðrir andmælt því að flokkurinn væri staðsettur eftir hefðbundnum skilgreiningum og alfarið hafnað hugmyndum um slíkt bandalag. Ekki er þó ólíklegt að um þriðjungur fylgisins liggi í raun og veru til vinstri en um tveir þriðju standi til hægri og vinstri við miðjuna.
Með því að skipa Pírötum í heild í miðju mengið hefur það um 40% fylgi. Viðreisn kemur inn á sviðið sem ný frjálslynd hreyfing með nokkrum skriðþunga, 8% fylgi, rúmri viku eftir stofnun. Björt framtíð á aftur á móti í vök að verjast með 4% stuðning. Gera má ráð fyrir að eftir því sem nær dregur kosningum geti orðið talsverð breyting innbyrðis á þessum hlutföllum.
Styrkleiki stjórnmálahreyfinganna í miðju menginu er helst sá að þær eru allar líklegar til að fylgja frekari markaðslausnum í landbúnaði og sjávarútvegi og vera opnar fyrir kerfisbreytingum í peningamálum. Vilji til að halda áfram með endurskoðun stjórnarskrárinnar er augljóslega meiri í miðju menginu en hægra menginu. Helsti veikeiki hreyfinganna í miðju menginu er sá að þær byggja ekki á ríkisstjórnarreynslu og eru að því leyti óskrifað blað.
STÓRA BREYTINGIN
Ekkert þessara pólitísku mengja er nærri hreinum meirihluta samkvæmt síðustu viðhorfsmælingu. Miðjan stendur næst því.
Flokkarnir sem mynda pólana í vinstra menginu og því hægra hafa á tveimur síðustu kjörtímabilum sýnt að þeir bæði geta og vilja vinna saman innbyrðis. Á hinn bóginn höfum við enga reynslu að styðjast við þegar kemur að því að meta hvort hreyfingarnar á miðjunni geti eða vilji eiga samstarf.
Öll teikn standa til þess að við næstu ríkisstjórnarmyndun þurfi að finna málefnagrundvöll milli flokka úr tveimur mengjum. En mesta breytingin frá síðustu tveimur stjórnarmyndunum verður fólgin í því að nú verða kjósendur á miðjunni varla skildir eftir. Ný stjórn verður með öðrum orðum tæpast til án þess að ein eða fleiri af hreyfingunum í menginu á miðjunni komi þar að.
Horfurnar á því að næsta kjörtímabil einkennist af betra pólitísku jafnvægi en tvö þau síðustu eru því verulegar.
