Í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslunnar í Bretlandi hafa víða komið fram efasemdir um þessa aðferð við að ráða stórum og flóknum málum til lykta. Þó að atkvæðagreiðslan í Bretlandi hafi vakið margar áleitnar spurningar gefur hún þó ekki tilefni til að hrapa að slíkum ályktunum.
Eftir ákvörðun þjóðarinnar hafa forystumenn útgöngumanna dregið flest fyrirheitin til baka. Það er því nokkuð óumdeilt að málflutningur þeirra hafi að uppistöðu til byggst á ósannindum. En er fyrir þær sakir einar hægt að staðhæfa að þjóðin hafi tekið ákvörðun á fölskum forsendum?
Hin hliðin á því máli er að talsmenn aðildarsinna bentu bæði á blendnar forsendur í málflutningi mótherjanna og þær efnahagslegu afleiðingar sem útganga kynni að hafa. Kjósendur höfðu því tækifæri til að leggja mat á mismunandi röksemdir. Þeir gerðu það svikalaust. Það munaði mjóu, en meirihlutinn ræður.
Kjörnir fulltrúar þurfa jafnan að standa reikningsskap orða sinna og gerða bæði í almennum umræðum og í kosningum. Með öðrum orðum: Þeir tala, taka ákvarðanir og bera ábyrgð gagnvart kjósendum.
Það liggur í eðli fulltrúalýðræðisins að jafnan er unnt að kalla þá til ábyrgðar sem taka ákvarðanir. Þetta er styrkur fulltrúalýðræðisins. Rök og ábyrgð eru lykilþættir í lýðræðinu.
Aftur á móti verða kjósendur hvorki krafðir um skýringar á ákvörðunum sínum né verða þeir dregnir til ábyrgðar fyrir þær. Að þessu leyti má ef til vill segja að beint lýðræði sé veikara en fulltrúalýðræðið.
Það breytir þó ekki hinu að mikilvægt er að þeir sem standa í stafni fyrir þau sjónarmið sem tekist er á um í þjóðaratkvæðagreiðslum beri ábyrgð á þeim röksemdum sem um er deilt.
Afsögn breska forsætisráðherrans sýnir hvernig þessi ábyrgð virkar þó að hún hafi ekki stoð í stjórnskipunarreglum. Hún byggir aðeins á þeim pólitíska skilningi að því fylgir að öllu jöfnu ábyrgð fyrir kjörna fulltrúa að standa fyrir tiltekinn málstað.
Í Bretlandi virðist sem sagt vera dýpri skilningur en hér heima á samhengi ábyrgðar og lýðræðis.
Þjóðaratkvæðagreiðslum verður örugglega beitt í ríkari mæli hjá okkur og á meðal annarra lýðræðisþjóða á komandi tíð. Atkvæðagreiðslan í Bretlandi á ekki að hræða menn af þeirri braut. En hitt er að reynslan kennir okkur að það er að ýmsu að hyggja í því efni.
Eitt af þeim atriðum er pólitísk ábyrgð. Kjarnaatriði í því efni er að huga að því að þjóðaratkvæðagreiðslur leysi í sem minnstum mæli í sundur ákvarðanir og ábyrgð.
Áhugi á beinu lýðræði á vitaskuld rætur að rekja til þess að með því móti megi ráða stærstu málum farsællega til lykta. En því er ekki að leyna að í einhverjum mæli býr þar líka að baki áhugi stjórnmálamanna á að sitja á hefðartindi án allrar þeirrar ábyrgðar sem því fylgir að taka erfiðar ákvarðanir. Stjórnmálamenn eiga ekki að komast upp með það. Þá fyrst halda lýðskrumsfjandanum engin bönd.
