Efni þeirra búvörusamninga sem nú eru á döfinni er eitt. Aðferðin við gerð þeirra er annað. Landbúnaðarráðherra kaus að semja á bak við luktar dyr. Alþingi fékk ekki að fjalla um samningsmarkmiðin. Og upplýst hefur verið að þeir eigi að gilda til tíu ára.
Þetta þýðir með öðrum orðum að landbúnaðarráðherra hyggst án lýðræðislegrar opinnar umræðu binda hendur Alþingis í rúm tvö kjörtímabil. Þannig ætlar ráðherra að svipta kjósendur þeim stjórnskipulegu réttindum að geta með atkvæði sínu haft áhrif á landbúnaðarstefnuna og eitt mikilvægasta svið neytendamála í tvennum næstu kosningum.
RÁÐHERRA NOTAR GLUFU Í LÖGUM
Á tímum nýrrar hugsunar um opna stjórnsýslu og lýðræði notar ráðherra glufu í lögum til að færa málsmeðferðina óþægilega nærri pólitískum hugmyndaheimi löngu liðinnar tíðar.
Í lögum er gert ráð fyrir að samningar af þessu tagi séu gerðir til eins árs. Þó segir þar að þá megi gera til lengri tíma. En skilyrði til slíkra frávika eru ekki skilgreind. Eigi að síður er erfitt að sjá með hvaða rökum unnt er að tífalda frávikið frá meginreglunni um tímalengdina án nýrrar lagaheimildar.
Gild rök geta staðið til þess að gera langtímasamninga. En þá þarf Alþingi að koma að þeirri ákvörðun. Enginn stjórnmálaflokkur aflaði sér umboðs í síðustu kosningum til að binda hendur Alþingis á þessu sviði tvö næstu kjörtímabil á eftir þessu. Hér er því augljós skortur á lýðræðislegu umboði.
Stuðningur ríkisins við bændur hefur notið almenns skilnings meðal þjóðarinnar. Fyrri búvörusamningar hafa ekki valdið háværum deilum þó að þeir hafi sætt ýmis konar gagnrýni.
En fram hjá því verður ekki litið nú að hér er um mikla hagsmuni að tefla. Hermt er að landbúnaðarráðherra skuldbindi skattgreiðendur til að setja nálægt þrettán milljarða króna á hverju ári inn í landbúnaðarkerfið.
Og þó að flokkur hans sé almennt á móti verðtryggingu fjárskuldbindinga mun hann ætla að verðtryggja þessa fjárskuldbindingu skattborgaranna. Landspítalinn fær aftur á móti ekki að njóta þess snotra hjartalags.
Auk beinna framlaga úr ríkissjóði kostar sérstök tollvernd neytendur svo allt að átta milljörðum króna á hverju ári.
BÆNDUR SJÁLFIR SEGJA SAMNINGANA VERA NEYTENDAMÁL
Bændur segja réttilega að þetta sé ekki þeirra einkamál. Kerfið sé jöfnum höndum í þágu neytenda. Fyrir þá sök var verkalýðshreyfingin höfð með í ráðum í framhaldi af þjóðarsáttinni. Hún kom svo aftur í byrjun þessarar aldar að stefnumótun um styrki til garðyrkjunnar og frjálsari viðskipti með grænmeti.
Með aðkomu verkalýðshreyfingarinnar hafa neytendur getað treyst því að eðlilega hafi verið staðið að því að verja þeirra hagsmuni. Það skýrir að hluta að þokkalegur friður hefur oft ríkt um þessi efni.
Landbúnaðarráðherra ákvað nú að halda öllum hugsanlegum hagsmunagæslumönnum neytenda algerlega utan við þá stefnumörkun sem í samningunum felst. Þetta gerir hann þrátt fyrir þann málflutning bænda að samningarnir séu jafnframt gerðir í þágu neytenda.
Og þetta gerist þó að landbúnaðarráðherra sitji ekki bara í umboði Framsóknar heldur einnig með fulltingi þess flokks sem skírskotar öðrum fremur til allra stétta.
KJÓSENDUR SVIPTIR ÁHRIFUM Í TVÖ KJÖRTÍMABIL
Hafa verður í huga að þær fjárhæðir sem vélað er með í heild eru mun hærri en mögulega hefðu lent beint á ríkissjóði samkvæmt síðasta Icsave-samningnum. Augljóst er að það þrengir svigrúm Alþingis mjög verulega ef sú fjárhæð er öll tekin út fyrir ramma forgangsröðunar í ríkisrekstrinum næstu tvö kjörtímabil. Pólitísk áhrif kjósenda í næstu tvennum kosningum eru skert að sama skapi.
Eftir leikreglum eðlilegrar nútíma stjórnsýslu hefði landbúnaðarráðherra þurft að leita fyrst stuðnings á Alþingi fyrir samningsmarkmiðum sínum. Síðan hefði hann efnt til þríhliða viðræðna milli ríkisvaldsins, framleiðenda og verkalýðshreyfingarinnar.
Á þeim grundvelli hefði verið samið við bændur. Loks hefði hann lagt niðurstöðu þeirra samninga fyrir Alþingi. Út frá því hefði þá mátt ganga að niðurstaða sem þannig væri fengin hefði breiðan stuðning úti í þjóðfélaginu.
Bændur njóta sannarlega mikils velvilja þjóðarinnar. En hitt er ekki unnt að verja að stefnumótun á þessu sviði sem einnig tekur til mikilvægs hluta neytendamarkaðarins sé ákveðin án lýðræðislegrar umræðu og aðkomu allra þeirra sem hagsmuna hafa að gæta.
SPURNING HVORT HUGMYNDAHEIMUR RÁÐHERRA ER NÆR TÍMA ESTRUPS EN PÍRATA
Þjóðaratkvæði væri að sönnu óvenjulegt um samninga af þessu tagi. En ráðherra kaus að fara baktjalda megin að samningsniðurstöðunni. Í því ljósi er það eðlileg lýðræðisleg krafa að hann undirriti samninginn með fyrirvara um samþykki þjóðarinnar í allsherjaratkvæðagreiðslu. Aðeins þannig er unnt að réttlæta það að binda hendur Alþingis fram á þriðja kjörtímabil héðan í frá þegar jafn víðfeðmt og mikilvægt mál er í húfi.
Geti landbúnaðarráðherra ekki fallist á þetta er hinn kosturinn að gera samninginn til eins eða tveggja ára. Þá fá kjósendur möguleika á að taka afstöðu til framtíðarstefnunnar í þessum efnum í þingkosningum að ári. Nýtt Alþingi með skýrt umboð getur þá heimilað langtímasamninga.
Þeir samningar geta verið óbreyttir ef þjóðin kýs þá flokka sem það boða. Eins gætu þeir falið í sér aðlögun að frjálsari viðskiptum og um leið opnað möguleika þingsins til breyttrar forgangsröðunar verkefna sem ríkissjóður kostar ef einhverjir bjóða kjósendum þann valkost. En ekki verður séð að nokkur flokkur vilji hætta stuðningi við búvöruframleiðsluna.
Þetta er prófsteinn á landbúnaðarráðherrann og þá sem veita honum umboð. Spurningin er hvort hugmyndaheimur þeirra um lýðræði og opna stjórnsýslu er nær tímum Estrups eða Pírata. Það gæti hugsanlega haft heilmikil áhrif í næstu alþingiskosningum hvernig þeirri spurningu verður svarað.
